De ketenen van bijgeloof

BENT u bijgelovig? Zo ja, dan staat u hierin niet alleen. Eén onderzoeker trof in alle delen van de wereld meer dan vierhonderdduizend verschillende vormen van bijgeloof aan. Dat veel hotels geen dertiende verdieping hebben, of dat mensen trachten te vermijden onder een ladder door te lopen of proberen te voorkomen dat een zwarte kat voor hen langs loopt, toont aan dat bijgeloof in de westerse wereld bestaat. Dezelfde ongezonde invloed van bijgeloof treedt aan de dag in Afrika, zoals de volgende ervaring illustreert.

Ongeveer twintig jaar geleden stierf Wawa’s man na een langdurige ziekte. Na zijn dood lag Wawa drie dagen lang huilend en jammerend naast zijn doodsbed op de grond, terwijl tientallen huilende, jammerende, dansende en drinkende mensen rondom haar een dodenwacht hielden. Velen van de weeklagers gingen hier zo in op dat zij slaap te kort kwamen en hun werk verzuimden. Waarom? Zij wilden tegenover de geest van de dode man en zijn familie bewijzen dat zij zijn vrienden waren.

In vrees voor de doden leven

Op de derde dag werd het lichaam naar de begraafplaats gebracht, en iedereen ging mee. De lijkkist werd in de grond neergelaten en er werden kleine steentjes en kluitjes aarde op gegooid. Waarom? „Om de geest van mijn man een laatste groet te brengen”, zegt Wawa. Voordat het graf vervolgens werd dichtgegooid, zwoer Wawa ten aanhoren van iedereen dat zij haar man trouw was geweest. „Is dit niet het geval”, zo verklaarde zij, „laat zijn geest mij dan ter dood brengen.” Van nu af aan zou Wawa’s leven worden beheerst door haar vrees voor de geest van haar dode echtgenoot.

De familie van haar man zei voortdurend tegen haar: „Als je iets doet wat kirikiri [„onredelijk”, in de Sango-taal] is, zal zijn geest terugkomen en je doden.” Om te bewijzen dat zij haar man werkelijk had liefgehad, nam zij drie maanden lang geen volledig bad, droeg zij een eenvoudige doek om haar lichaam en sliep zij op een strooien mat op de aarden vloer. Wawa geloofde dat haar dode echtgenoot elke beweging die zij maakte, zag. De man die zij had liefgehad, scheen haar ergste vijand te zijn geworden.

Sommige stammen verlangen van de rouw bedrijvende vrouw dat zij een mes bij zich draagt om aanvallen van de geest van de dode echtgenoot af te weren. Zij mag niet in een vuur kijken wanneer zij het aansteekt, uit vrees dat zij hem zal zien. Zij wordt elke ochtend om drie of vier uur wakker en huilt en jammert dan om te tonen dat zij hem nog steeds liefheeft. En zij geeft hem het eerst een portie van elke maaltijd door iets ervan op de grond te gooien.

Nadat er drie maanden waren verstreken, werd Wawa door de familie van haar man naar de oever van de dichtstbijzijnde rivier gebracht en in het water gegooid. Dit was een teken dat zij, voor zover zij de rouw op bevredigende wijze ten uitvoer had gebracht, rein was van eventuele boze geesten. Sommigen zeggen dat hierdoor ook te kennen wordt gegeven dat zij niet schuldig was aan de dood van haar man.

Maar waarom was hij gestorven?

In de geest van veel mensen in dit deel van de wereld sterft niemand zomaar. Iemand die is gestorven, moet hetzij wegens menselijke of wegens bovennatuurlijke boosaardigheid zijn gedood. Daarom hielp Wawa’s schoonfamilie haar niet haar beproeving door te komen. Onmiddellijk na de dood van haar man, schreeuwde zijn jongere broer haar toe: „Jij hebt hem tovermiddelen gegeven opdat hij je zou liefhebben, maar je maakte het middel te sterk en het heeft hem gedood!” Anderen uitten de beschuldiging: „Je hebt toverij tegen hem gebruikt, zodat hij stierf.”

Nadat zij in de derde maand was „schoongewassen”, kwelde haar schoonfamilie haar nog meer. Zij werd voortdurend gedwongen hun geld, voedsel of alcoholische dranken te geven. De arme Wawa klaagde bij zichzelf: „Ik ben degene die behoeftig is. Waarom moet ik deze dingen naar de familie van mijn man blijven brengen?” Zij durfde dit echter niet te weigeren, uit vrees voor de geest van haar man.

Eindelijk, na twee van vrees vervulde jaren, was Wawa’s rouwperiode voorbij. Zij werd in de gelegenheid gesteld de oudste broer van haar man te trouwen, en vervolgens zijn jongere broers. Toen zij alle aanbiedingen had afgeslagen, was zij vrij om naar haar eigen familie terug te keren. Maar zelfs toen geloofde Wawa nog dat haar dode man gelegenheden trachtte te vinden om haar schade te berokkenen.

Het droevige van dit alles is, dat er in het geheel geen werkelijke basis voor Wawa’s angsten bestond. Er zijn geen „geesten van de doden” die kunnen terugkomen om hun geliefden kwaad te berokkenen. De bijbel vertelt ons dat de doden „in de stilte afdalen”. De doden zijn zich zelfs „van helemaal niets bewust . . . ook hun liefde en hun haat en hun jaloezie zijn reeds vergaan”. — Ps. 115:17; Pred. 9:5, 6.

Gelukkig heeft Wawa dit sindsdien geleerd. Zij weet nu dat haar verschrikkelijke angst onredelijk, bijgelovig en absoluut ongefundeerd was. Maar vele miljoenen hebben zulke angsten nog steeds. Hoe komt dit? Als gevolg waarvan raken mensen geketend aan bijgelovige ideeën? Kunnen die ketenen worden verbroken?

[Inzet op blz. 4]

Toen Wawa’s man was gestorven, schreeuwde zijn jongere broer haar toe: „Jij hebt hem tovermiddelen gegeven opdat hij je zou liefhebben, maar je maakte het middel te sterk en het heeft hem gedood!”