Labyrinten en doolhoven — Waarom zo intrigerend?

Door Ontwaakt!-correspondent in Groot-Brittannië

Hoewel de woorden „labyrint” en „doolhof” door elkaar gebruikt kunnen worden, zijn er verschillen in structuur. Het pad van een labyrint loopt kronkelend naar het centrum. Een doolhof daarentegen kan doodlopende gangen hebben en meestal voert de juiste route de vinder ervan door het doolhof heen en aan de andere kant weer eruit.

Zowel labyrinten als doolhoven kunnen degenen die er binnengaan beangstigen, in verwarring brengen of frustreren. Maar oude labyrinten zijn ook nauw verbonden met bijgelovige folklore. Waarom namen de kerkenbouwers van de christenheid dan labyrinten in hun bouwwerken op? Het antwoord zal u intrigeren.

WAT was het grootste wonder van de bouwkunst van de Egyptenaren uit de oudheid? Volgens sommige schrijvers waren het niet de piramiden, zoals over het algemeen wordt geloofd, maar was het veeleer hun kolossale Labyrint. Het was gebouwd in de buurt van het Moerismeer, dat tegenwoordig Birket Karoen heet en dat ten westen van de Nijl en zo’n tachtig kilometer ten zuiden van het hedendaagse Caïro ligt.

In de vijfde eeuw v.G.T. schreef de Griekse historicus Herodotus: „Ik heb het [Labyrint] gezien en het is onbeschrijfelijk groot. Want als men eens bij elkaar optelde wat er door de Grieken aan muren en verdere bouwkunstige prestaties is verricht, zou het blijken, dat dit achterbleef bij de moeite en kosten, die aan dat labyrinth zijn besteed.” Hij voegde eraan toe: „Het labyrinth overtreft zelfs de pyramiden.” Vier eeuwen later bestempelde Strabo, een andere Griekse historicus, het Labyrint als „een werkstuk dat gelijkstaat aan de piramiden”, hoewel het toen al erg in verval geraakt was.

De historicus F. Barham Zincke bezocht het gebied in 1871 en uiteindelijk kwam de archeoloog Flinders Petrie in 1888 met de identificatie ervan. Er waren toen slechts brokstukken van het Labyrint over en in reisgidsen wordt het tegenwoordig nauwelijks genoemd. Ooit was het Labyrint echter beroemd. Hoe zag het eruit en waarom werd het gebouwd?

Beschrijving en doel

Het Labyrint werd heel vroeg in de geschiedenis van Egypte gebouwd, misschien zelfs voordat de Hebreeën in Egypte verbleven (Genesis 46:1-27). Naar verluidt telde het 3000 kamers die gelijk verdeeld waren over twee verdiepingen — waarvan één ondergronds. Het besloeg in totaal een oppervlakte van zo’n 70.000 vierkante meter.

Het Labyrint had een ingewikkeld stelsel van gangen, hoven, kamers en zuilengangen, dat zo gecompliceerd en verbijsterend was dat iemand die er niet bekend was nooit zonder gids de weg naar binnen — of naar buiten — kon vinden. Een groot gedeelte was volledig in duisternis gehuld en sommige deuren zouden bij het opendoen een angstaanjagend, donderend geluid maken. Na de ondergang van de Egyptische wereldmacht werden de indrukwekkende roodgranieten zuilen, de enorme stenen platen en het fijngepolijste kalksteen van het Labyrint geplunderd en opnieuw gebruikt.

Hoewel het Labyrint naar men zegt als centrum diende van waar uit de koningen van Egypte het land bestuurden, had het eigenlijk een religieuze functie. Het was een tempelcomplex waar aan alle goden van Egypte slachtoffers werden gebracht. De onderaardse vertrekken van het Labyrint, die grafkamers van zowel koningen als heilige krokodillen bevatten, waren voor bezoekers niet toegankelijk.

De mythische betekenis van het Labyrint is het beste te begrijpen in samenhang met de religieuze rituelen rond de Egyptische god Osiris die, naar de Egyptenaren geloofden, ooit koning van Egypte was geweest. Osiris was de god van de doden, of de god van de onderwereld.

Mythologie en onsterfelijkheid

De dood van Osiris werd nagespeeld in het jaarlijkse Egyptische Mysteriespel. Onder veel geklaag en geween werd in plaats van Osiris een heilige stier, Apis, op ceremoniële wijze ter dood gebracht. Dit geween maakte plaats voor vreugde wanneer de dienstdoende priester de mensen de blijde tijding van Osiris’ opstanding bekendmaakte. Voor de Egyptenaren was heel hun hoop op leven geconcentreerd in deze mysterieuze evenementen. Zij geloofden dat iedereen, niet slechts de koning, bij zijn dood met Osiris vereenzelvigd werd.

In het boek The Labyrinth, onder redactie van professor S. H. Hooke, wordt opgemerkt: „In Egypte duidt de oude mythe van Osiris op het bestaan van krachten die het leven van de koning-god bedreigden, zowel op aarde als in het hiernamaals.” Men geloofde dus dat het Labyrint, met zijn verwarrende gangenstelsel, de god-koning zowel in dit leven als in het volgende bescherming zou bieden tegen zijn tegenstanders — zelfs tegen de dood.

Mettertijd kreeg het geloof in de menselijke onsterfelijkheid vaste voet in het oude Egypte en in de rest van de toenmalige wereld. De leer van de onsterfelijkheid van de menselijke ziel die zich in de eeuwen daarop ontwikkelde, werd al gauw niet alleen door koningen maar door de hele mensheid aanvaard.

Het labyrint op Kreta

Het labyrint in Knossos, op het eiland Kreta, is kennelijk enkele jaren na het Egyptische gebouwd. Hoewel de ligging ervan nog niet met zekerheid is vastgesteld, had het volgens verslagen hetzelfde patroon als dat in Egypte, zij het veel kleiner.a Ons woord „labyrint” is wellicht verwant aan laʹbrys, een bijl met twee sneden die de twee horens van de heilige stier symboliseerde. Deze stier speelde een belangrijke rol in de Minoïsche (Kretenzische) aanbidding, die sterk was beïnvloed door de mythologie.

Het Kretenzische labyrint was in de mythologie beroemd om de Minotaurus — een mythologische man met een stierenkop — die er woonde. Pasiphaë, de vrouw van Minos, de koning van Kreta, zou dit wezen gebaard hebben — vandaar zijn naam, Minotaurus, wat „Stier van Minos” betekent. Volgens deze mythe had de stad Athene een oorlog met Kreta verloren en waren haar inwoners verplicht elke negen jaar veertien tieners — zeven jongens en zeven meisjes — als slachtoffer aan de Minotaurus te sturen. Deze jongeren liet men het labyrint ingaan, waar zij verdwaalden en naar verondersteld verslonden werden door de Minotaurus.

Na verloop van tijd nam een van de jongeren, Theseus, echter de uitdaging aan en ging het labyrint binnen om dit mythische monster te doden. Toen Theseus op de Minotaurus stuitte, zou hij die met zijn zwaard omgebracht hebben. Om te ontsnappen keerde hij op zijn schreden terug door een gouden draad te volgen die hij vanaf de ingang van het labyrint had neergelegd. De draad was hem gegeven door Ariadne, de dochter van koning Minos.

Michael Ayrton, die een op gissingen berustende maquette van het Kretenzische labyrint heeft gebouwd, legde uit: „Het leven van ieder mens is een labyrint waar in het centrum zijn dood ligt, en zelfs na zijn dood kan het zijn dat hij door een laatste doolhof komt voordat het allemaal voorbij is voor hem.” In deze betekenis symboliseerde de ontsnapping uit het labyrint van de mythologische Theseus zijn wedergeboorte, zijn ontsnapping aan de dood. Opnieuw komt de leer van de menselijke onsterfelijkheid naar voren.

Griekenland en Rome

Het patroon van het klassieke Kretenzische labyrint staat op munten die in Knossos gevonden zijn. Dit patroon werd spoedig nagebootst door de Grieken en de Romeinen. Plinius maakt melding van een labyrint op het in de Middellandse Zee gelegen eiland Samos en van een ander op het eiland Lemnos, dat beroemd was om de schoonheid van zijn 150 zuilen. Hij maakt ook melding van een groots Etruskisch praalgraf dat door een vroegere schrijver, Varro, beschreven was en naar verluidt een onderaards labyrint bevatte.

De stad Pompeji, in 79 G.T. verwoest door een uitbarsting van de Vesuvius, had minstens twee decoratieve labyrinten. Eén daarvan, het Huis van het Labyrint, is beroemd om zijn buitengewone mozaïekvloer met een afbeelding van de strijd tussen Theseus en de Minotaurus. Voor de schrijver Marcel Brion is dit „een allegorie van het menselijk leven en de moeilijke reizen die de ziel moet ondernemen, zowel in deze wereld als in de andere, voor ze de gelukzaligheid van de onsterfelijkheid bereikt”.

De kinderen in de oude Romeinse wereld speelden spelletjes in labyrinten die in velden en op vloeren uitgezet werden. Thans zijn er in Europa talloze overblijfselen te zien van labyrintvormige mozaïekvloeren in opgegraven villa’s en bestuursgebouwen van de Romeinen. Maar al gauw verspreidden de mythologische denkbeelden zich nog verder.

In veel landen

De tempel van Halebid in Mysore (India) heeft een stuk fries waarop een labyrint staat. Het dateert uit ongeveer de dertiende eeuw G.T. en illustreert een episode uit het Mahabharata.

De Chinezen geloofden dat boze geesten alleen rechtuit konden vliegen, dus bouwden zij ingangen in de vorm van een eenvoudig labyrint om boze geesten uit hun huizen en steden te houden.

In Scandinavië liggen aan de kust van de Oostzee meer dan 600 stenen labyrinten. Men zegt dat vele ervan werden gebouwd door plaatselijke vissers die uit bijgeloof erdoorheen liepen om een goede vangst en een behouden thuiskomst te garanderen.

Op St. Agnes, een eilandje voor de zuidwestkust van Cornwall (Engeland), is een doolhof dat in 1726 door een vuurtorenwachter hersteld werd op de plek van een vroeger ontwerp.

Wat bijzonder interessant is voor velen, is dat het labyrint in de kerken van de christenheid verwerkt is. Beschouw eens een paar voorbeelden.

De labyrinten en doolhoven in de christenheid

Van de vele opmerkelijke labyrinten in de religieuze gebouwen van de christenheid moet de vijftiende-eeuwse ronde versiering van houtsnijwerk hoog in het plafond van de St. Mary Redcliffe, een kerk in Bristol (Engeland), wel een van de kleinste zijn. Het is in goud en zwart geschilderd en heeft een diameter van slechts twintig centimeter. Het beroemdste labyrint bevindt zich in de kathedraal van het Franse Chartres. Het is in het jaar 1235 vervaardigd, is uitgevoerd in blauw en wit steen en heeft een doorsnede van tien meter.

Grote vloerdoolhoven werden ook in andere middeleeuwse kathedralen en kerken in Frankrijk en Italië aangelegd, waaronder in die in Amiens, Bayeux, Orléans, Ravenna, en Toulouse. Het doolhof in Reims werd 200 jaar geleden verwijderd, en dat in de kathedraal van Mirepoix heeft in het midden een Minotaurus.

Betreffende het verwerken van labyrinten in prominente religieuze gebouwen, wordt in een gezaghebbende bron vermeld: „Het heidense labyrint werd door de middeleeuwse christelijke kerk overgenomen en aangepast voor haar eigen gebruik door christelijke symboliek in het ontwerp op te nemen.” Labyrinten werden in de kerken van de christenheid dus kennelijk gebruikt om het leven van een christen af te beelden, in overeenstemming met de mythologie van de oude Egyptenaren.

Doolhoven in kerken werden ook gebruikt om de tochten na te spelen die de kruisvaarders naar Jeruzalem maakten. Het bereiken van het middelpunt symboliseerde het bereiken van Jeruzalem en het verwerven van redding. Voor sommige aanbidders was een doolhof een route voor boetedoening die op de knieën moest worden afgelegd om vergeving van zonden te ontvangen, of die op rituele wijze gelopen moest worden ter vervanging van een bedevaart naar het Heilige Land.

Gazonlabyrinten

In de twaalfde en dertiende eeuw werden, vooral in Engeland, zogeheten gazonlabyrinten aangelegd die in de grasmat werden uitgestoken. Later werden vele ongetwijfeld voor recreatie gebruikt maar omdat ze op de labyrinten in kerkgebouwen leken, hechtten sommigen er tevens een religieuze betekenis aan. Het grootste gazonlabyrint ter wereld, dat volgens sommige deskundigen meer dan 800 jaar oud is, ligt op de meent van Saffron Walden, in het graafschap Essex. Het is bijzonder omdat het in de vier hoeken grote bastions op een verhoging heeft. Het pad is bijna twee kilometer lang.

W. H. Matthews betrekt het historische/mythische aspect erbij door te zeggen dat religieuze doolhoven of labyrinten „beschouwd kunnen worden als emblematisch voor het labyrint van verleiding in dit wereldse leven, dat alleen met de Ariadnedraad van goddelijke genade veilig doorkruist kan worden”. — Mazes and Labyrinths — Their History and Development.

Verbaast het u dat doolhoven en labyrinten ondanks hun heidense oorsprong gebruikelijk zijn in de christenheid? Is het ware christendom te verenigen met heidens bijgeloof?

Verenigbaar met het christelijke geloof?

Hoe fascinerend de geschiedenis van het labyrint ook is, de opvattingen die ermee samenhangen zijn niet verenigbaar met het christelijke geloof. Nergens leert de bijbel dat de menselijke ziel afgescheiden en onderscheiden van het lichaam is en dat ze na de dood van een persoon voortleeft. De bijbel leert daarentegen dat de menselijke ziel sterfelijk is. Er staat: „De ziel die zondigt, díe zal sterven.” — Ezechiël 18:4.

Gods Woord, de bijbel, is krachtig en is vergeleken met een zwaard, „het zwaard van de geest”. Christenen maken vaardig gebruik van dit wapen om geen mythische Minotaurus maar een echt, bovenmenselijk, onzichtbaar geestelijk schepsel en zijn demonen te overwinnen (Efeziërs 6:12, 17). Daardoor hebben zij een onoverwinnelijk geloof en een zekere hoop op redding. Dit zal hen helpen het einde van dit huidige samenstel van dingen te overleven en een nieuwe, rechtvaardige wereld binnen te gaan — iets dat geloof in de mythologie nooit kan doen. — 2 Petrus 3:13.

[Voetnoten]

[Kader op blz. 22]

Doolhoven voor amusement

Zeshonderd jaar geleden werd een nieuw soort doolhof gecreëerd. Het had geen religieuze betekenis, maar diende als versiering. Al gauw werden in heel Engeland in veel tuinen eenvoudige doolhoven aangelegd. Mettertijd werden ingewikkelder doolhoven ontworpen waarin langs de paden buxushaagjes werden geplant, die netjes geknipt konden worden.

De afgelopen jaren zijn er in de hele wereld veel moderne, ingewikkelde ontwerpen voor doolhoven verschenen. Ze zijn geliefd bij zowel kinderen als volwassenen. Er valt veel plezier aan te beleven!

[Kader/Illustratie op blz. 24]

Gebruik van het labyrint in de christenheid

In de Londense Westminster Abbey is onlangs een nieuw geborduurd altaardoek in gebruik genomen. Ziet u het labyrint in het midden, met aan de ene kant een „Α” (alfa, „HET BEGIN”) en aan de andere kant een „Ω” (omega, „HET EINDE”)? Merk op dat in het middelpunt van dit labyrintontwerp „I AM” staat, wat staat voor Jehovah, de grote „I AM” („IK BEN”) over wie in Exodus 3:14 (King James Version) gesproken wordt. Dit is een intrigerend hedendaags voorbeeld van de nauwe verwevenheid van het labyrint met de huidige religie.

[Verantwoording]

Photo: David Johnson

[Illustratie op blz. 21]

Munten uit de vierde en vijfde eeuw v.G.T. die in Knossos (Kreta) zijn gevonden. Let op het labyrintpatroon en de stierenkop, die de Minotaurus afbeeldt

[Verantwoording]

Copyright British Museum

[Illustratie op blz. 23]

Het grootste gazonlabyrint ter wereld, in Saffron Walden (Engeland)

[Verantwoording]

Courtesy Saffron Walden Tourist Office