Wat voor toekomst heeft oorlog?
„IN DE loop van 4000 jaar experimenteren en herhalen is oorlog voeren een gewoonte geworden”, merkte de krijgshistoricus John Keegan op. Zal men met die gewoonte breken? Talloze levens zijn opgeofferd in gevechten. Met buitengewone energie en immense middelen heeft men de oorlogvoering ondersteund. Duizenden jaren lang zijn briljante geesten ingezet teneinde naar nieuwe en betere manieren te zoeken om te doden en te vernietigen. Tonen mensen evenveel enthousiasme voor het bevorderen van vrede? Beslist niet! Toch komen velen voorzichtig tot de conclusie dat er enige basis voor optimisme is.
Het besef dat oorlog dwaasheid is
Dat optimisme is gebaseerd op de overtuiging dat beschaafde mensen oorlog niet meer zo bezien als men vroeger deed. In de dertiende eeuw heeft de Mongoolse strijder Djingiz Chan naar verluidt gezegd: „Geluk is erin gelegen je vijanden te overwinnen, hen voor je uit te drijven, hun bezittingen af te pakken, van hun wanhoop te genieten, je te vergrijpen aan hun vrouwen en dochters.”
Het is nauwelijks voor te stellen dat een wereldleider in deze tijd zoiets zou zeggen! Het boek A History of Warfare zegt: „Het is praktisch onmogelijk om ergens ter wereld nog enige wezenlijke beredeneerde ondersteuning te krijgen voor de opvatting dat oorlog een gerechtvaardigde bezigheid is.” Oorlog wordt niet meer algemeen bezien als natuurlijk, instinctief, eervol of edel. Het bloedbad van de twintigste-eeuwse oorlogen heeft de mensheid achtergelaten met een gevoel van angst en walging voor wat oorlog aanricht. Een schrijver kwam tot de conclusie dat deze antipathie tegen geweld in veel landen tot afschaffing van de doodstraf heeft geleid en sympathie heeft gekweekt jegens mensen die weigeren aan militaire activiteiten deel te nemen.
Afkeer van de slachting is niet de enige factor waardoor de opvattingen zijn veranderd. Ook de belangrijke kwestie van zelfbehoud speelt een rol. De vernietigende kracht van de moderne wapens, zowel nucleaire als conventionele, is zo groot dat elke oorlog tussen de huidige grote mogendheden het risico van wederzijdse uitroeiing met zich zou brengen. Een grootschalige oorlog beginnen is dwaas en komt op zelfmoord neer. Deze overtuiging, zo redeneren velen, heeft al ruim vijftig jaar een kernoorlog voorkomen.
Er is nog een reden waarom sommige mensen anders over de toekomst denken. Grootschalige oorlog wordt niet alleen als dwaasheid bezien omdat men alles kan verliezen maar ook omdat er zo weinig te winnen valt. Het economische argument tegen de waarschijnlijkheid van een grote oorlog luidt als volgt: De rijke en machtige landen van de wereld trekken enorm veel profijt van economische samenwerking. De materiële voordelen die deze landen in vredestijd genieten, wegen niet op tegen eventuele voordelen die oorlog zou kunnen opleveren. De sterke landen hebben dus goede redenen om de onderlinge vrede te bewaren. Bovendien is het in hun eigen belang hun krachten te bundelen om eventuele conflicten tussen kleinere mogendheden waardoor de economische status quo wordt bedreigd, te bedwingen.
Wereldwijde inspanningen om vrede tot stand te brengen
De wens om een eind te maken aan oorlog wordt tot uitdrukking gebracht in het voorwoord van het Handvest van de Verenigde Naties. Daar lezen wij dat de lidstaten vastbesloten zijn „komende geslachten te beveiligen tegen de oorlogsgesel, die tweemaal gedurende ons leven [met de twee wereldoorlogen] onuitsprekelijk leed over de mensheid heeft gebracht”. Die vastbeslotenheid om komende geslachten tegen oorlog te beveiligen, kwam tot uiting in het begrip collectieve veiligheid — de gedachte dat landen zich dienen te verenigen tegen elke staat die als een agressor wordt bestempeld. Dus als welk land maar ook een oorlog wilde beginnen, zou het de internationale gemeenschap tegen zich krijgen.
Het idee is in theorie eenvoudig en logisch, maar het toepassen ervan is niet zo eenvoudig gebleken. The Encyclopædia Britannica zegt: „Hoewel collectieve veiligheid, in enigszins verschillende vormen, een voorname rol speelde in het Handvest van de Volkenbond en is opgenomen in het Handvest van de Verenigde Naties, heeft ze in beide gevallen volkomen gefaald. Door het ontbreken van een internationaal bestuur dat in staat is de vraagstukken definitief op te lossen, zijn de landen er niet in geslaagd het eens te worden over een ondubbelzinnige definitie van agressie, hebben ze in de praktijk niet het beginsel aanvaard dat er tegen agressie opgetreden moet worden ongeacht de identiteit van de dader, en hebben ze bijgevolg niet de internationale collectieve-veiligheidsmacht opgericht die de opstellers van het Handvest voor ogen stond.”
Toch was het idee om een supranationaal lichaam ter bevordering van de vrede in het leven te roepen iets nieuws in de menselijke aangelegenheden. Voor velen die naar vrede verlangen, blijft de VN-vredesbewaarder met zijn blauwe baret een symbool van hoop. Zij delen de gevoelens van de journalist die lovend sprak over „het idee van de vredessoldaat die naar een conflictgebied wordt gezonden, niet om oorlog te voeren maar om de vrede te bevorderen, niet om tegen vijanden te vechten maar om vrienden te helpen”.
Tientallen jaren heeft de Koude Oorlog de VN in twee machtsblokken verdeeld, elk geneigd alles te dwarsbomen wat de ander wilde doen. Hoewel het einde van de Koude Oorlog niet de conflicten, het wantrouwen en de achterdocht tussen naties heeft uitgeroeid, geloven velen dat het politieke klimaat de VN nu ongekende gelegenheden biedt om te handelen zoals bedoeld was.
Andere ontwikkelingen in de twintigste eeuw bieden eveneens hoop voor mensen die naar vrede verlangen. Het doel van internationale diplomatie bijvoorbeeld is het vredig oplossen van conflicten. Humanitaire hulp stelt landen in staat andere landen te herstellen en geeft steun aan door oorlog verscheurde volken. Vredestichting en menslievendheid zijn beide deel gaan uitmaken van de buitenlandse politiek. Mensen die vrede bevorderen, worden geëerd.
Hoe een toekomstige oorlog eruit zal zien
Eventuele gevoelens van optimisme moeten echter afgewogen worden tegen enkele grimmige werkelijkheden. Toen in 1989 de Koude Oorlog eindigde, spraken velen hun vertrouwen uit in een vredige wereldorde. Toch bleven er oorlogen. Gedurende de daaropvolgende zeven jaar woedden er naar schatting zo’n 101 conflicten op verschillende plaatsen. De meeste waren geen oorlogen tussen staten maar binnen een en dezelfde staat. Ze werden gestreden tussen vijandige groeperingen, met eenvoudige wapens. In Rwanda bijvoorbeeld werd veel van het doden met machetes gedaan.
Vaak vormen stadjes en dorpen de hedendaagse slagvelden, en er bestaat weinig of geen onderscheid tussen strijders en burgers. Michael Harbottle, directeur van het Centre for International Peacebuilding, schreef: „Terwijl in het verleden de oorzaken van een conflict wellicht nogal voorspelbaar waren, zijn ze thans veel ingewikkelder en veel moeilijker te beheersen. De mate van geweld waarmee ze gepaard gaan, is ongelofelijk en volkomen irrationeel. De burgerbevolking bevindt zich evenzeer in de vuurlinie als de strijders.” Het lijkt er niet erg op dat zulke conflicten met eenvoudige wapens zullen verdwijnen.
Intussen gaat in de rijke landen der aarde de ontwikkeling van geavanceerde wapens in hoog tempo door. Sensoren, of ze nu in de lucht, in de ruimte, in de oceaan of op de grond gebruikt worden, stellen een modern leger in staat sneller en duidelijker dan ooit te zien, zelfs op moeilijk terrein zoals in het oerwoud. Wanneer een doel eenmaal door sensoren is gelokaliseerd, kunnen raketten, torpedo’s of lasergestuurde bommen het treffen — vaak met een verbazingwekkende nauwkeurigheid. Naarmate de nieuwe technologieën geperfectioneerd en geïntegreerd worden, wordt „oorlogvoering op afstand” steeds reëler, doordat ze een leger in staat stellen alles te zien, alles te treffen en veel van wat een vijand heeft, te vernietigen.
Wanneer wij de mogelijkheid van een toekomstige oorlog overdenken, dienen wij de dreigende aanwezigheid van kernwapens niet te vergeten. Het tijdschrift The Futurist voorspelt: „De voortschrijdende proliferatie van atoomwapens maakt het steeds waarschijnlijker dat wij de komende dertig jaar een of meer atoomoorlogen zullen hebben. Bovendien zullen terroristen wellicht atoomwapens gaan gebruiken.”
Wat is het probleem?
Waardoor lopen pogingen om wereldomvattende vrede te bewerkstelligen op niets uit? Een onmiskenbare factor is dat de menselijke familie geen eenheid vormt. De mensheid is verdeeld in naties en culturen die elkaar wantrouwen, haten of vrezen. Er zijn strijdige waarden, inzichten en doeleinden. Bovendien heeft men het gebruik van militaire macht duizenden jaren bezien als een gewettigde manier om nationale belangen na te streven. Een rapport van het Instituut voor Strategische Studies van het U.S. Army War College bevestigde deze situatie en verklaarde: „Voor velen hield dit in dat vrede alleen met een wereldregering verwezenlijkt zou worden.”
Sommigen hebben gemeend dat de Verenigde Naties die regering zouden kunnen zijn. Maar de VN zijn nooit bedoeld als een wereldregering die meer macht zou hebben dan de lidstaten. De VN zijn slechts zo sterk als de lidstaten toestaan. Tussen die landen heerst nog steeds achterdocht en onenigheid, en de macht die zij de VN verlenen, is beperkt. Dus in plaats van het internationale samenstel vorm te geven, blijven de VN meer een afspiegeling van dat samenstel.
Toch zal er beslist wereldomvattende vrede op aarde komen. Het volgende artikel maakt duidelijk hoe dit zal gebeuren.
[Inzet op blz. 5]
„DE MENSHEID MOET EEN EIND AAN OORLOG MAKEN — OF OORLOG ZAL EEN EIND AAN DE MENSHEID MAKEN.” — JOHN F. KENNEDY
[Illustratie op blz. 7]
De VN zijn geen wereldregering geworden
[Verantwoording]
UN photo