Rio de Janeiro — Mooi en fascinerend

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN BRAZILIË

RIO DE JANEIRO heeft alles — stranden, heuvels, meren en tropisch regenwoud. „Het is er zo prachtig dat je niet weet waar je het eerst moet kijken!”, zei een bezoeker enthousiast. Rio de Janeiro, of alleen Rio, wordt door velen als een van de mooiste steden ter wereld beschouwd. Hoewel het woord „rio” „rivier” betekent, ligt de stad eigenlijk aan een baai. — Zie het kader op blz. 18.

Uiteraard heeft de metropool Rio met zijn elf miljoen inwoners ook zo zijn problemen — geweld, werkloosheid en woningnood, om nog maar niet te spreken van de vervuiling en het chaotische verkeer. Desondanks wordt Rio door zijn inwoners trots de Cidade Maravilhosa (Schitterende stad) genoemd. Om het met de woorden van een Cariocaa te zeggen: „Rio is een vrolijke stad. Wanneer je op een zonnige dag naar je werk of naar huis rijdt en de stranden en heuvels ziet, word je vrolijk.” Een geromantiseerd beeld? Laten wij eens zien.

Baaien, stranden en volop zon

Ons uitgangspunt is de Baai van Guanabara — de geboorteplaats van Rio. Ze is 380 vierkante kilometer groot, bezaaid met beboste eilanden en omzoomd met heuvels en bergen, waarvan de beroemdste de Corcovado (wat „Gebochelde” betekent) en de Suikerbroodberg (Portugees: Pão de Açúcar) zijn. Op de top van de Corcovado, 704 meter boven de baai, staat een 30 meter hoog, 1145 ton wegend Christusbeeld met uitgespreide armen. De Suikerbroodberg, die slechts 395 meter hoog is, heeft zijn naam te danken aan een kegelvorm die door koloniale suikerraffinadeurs werd gebruikt. Bezoekers kunnen per treintje of per auto naar de top van de Corcovado en met een kabelbaan naar de top van de Suikerbroodberg. De aanblik van Rio, ingeklemd tussen de donkerblauwe zee aan de ene kant en het diepgroene bos en de golvende contouren van het Rodrigo de Freitas-meer aan de andere kant, is adembenemend.

Stranden met fijn wit zand in combinatie met zon — volop zon — maken Rio tot een droom voor de toerist. Zoals men zou verwachten bij zomertemperaturen die tegen de 40 °C lopen, zijn de meer dan 70 stranden langs de 90 kilometer lange kustlijn overvol. Wat is het beste strand? Het antwoord hangt af van de badgast. Voor Carioca’s is het strand een ontmoetingsplaats, leeszaal, voetbalveld, volleybalveld, bar, restaurant, speelplaats, concertzaal, gymnastieklokaal, kantoor en een plek waar je naartoe gaat om te zwemmen. Elke ochtend krioelen de boulevards van Rio van de joggers en fietsers. En als de zon schijnt, is het op de stranden altijd druk. Maar ondanks hun ogenschijnlijk ontspannen leefstijl moeten Carioca’s hard werken om hun plaatsje onder de zon te verdienen.

Tot het einde van de negentiende eeuw werd de stad Rio dicht langs de stranden van de Baai van Guanabara gebouwd. Daarna bewerkten tunnels, aangelegd om de baai met de stranden langs de oceaan te verbinden, dat de groei van de stad zich in zuidelijke richting voortzette. Toen in 1923 het Copacabana Palace Hotel — een van de eerste luxehotels in Zuid-Amerika — geopend werd, was Copacabana, de „Kleine prinses van de zee”, het eerste strand dat beroemd werd. Later, in de jaren ’60, werd Ipanema een ontmoetingsplaats voor intellectuelen en bohémiens. Wanneer iets niet ’in’ was in Ipanema, dan was het gewoon niet ’in’. Barra da Tijuca (18 kilometer lang), met de bijnaam Braziliaans Miami, was het laatste en langste strand van Rio dat geëxploiteerd werd. Daar bevinden zich de grootste winkelcentra van de stad en veel nieuwe woongebouwen.

Een bos omgeven door een stad

In Rio neemt het groen een belangrijke plaats in en zijn rustige botanische tuin van 141 hectare die in het hartje van de stad ligt, is slechts een paar minuten verwijderd van de drukte en bedrijvigheid van de stranden. De tuin, die in de negentiende eeuw werd aangelegd, herbergt meer dan 6200 soorten tropische planten en bomen.

Nog zo’n toevluchtsoord binnen de stadsgrens is het Tijuca-bos. Dit bos, dat zo’n 20 kilometer van het centrum van Rio ligt en ruim 100 vierkante kilometer beslaat, is misschien wel het grootste stadsbos ter wereld. Het omvat een deel van het oerwoud dat zich vroeger langs de gehele Braziliaanse kust van de Atlantische Oceaan uitstrekte. Bezoekers treffen er de majestueuze roze jequitiba aan en ook de prachtige, geel bloeiende canelas-santas. Er zijn ook opvallende blauwe vlinders van het geslacht Morpho. Vogels als de kleurrijke prachttangara’s of de roodnektangara’s zijn een vertrouwd beeld.

Een bezoek aan het centrum

Het centrum van Rio is een en al bedrijvigheid — met overal mensen die zich haasten en veel lawaai en hitte. Voetgangers wedijveren om ruimte met straatventers, die vrijwel alles verkopen, van geïmporteerde elektronische artikelen tot kleding, specerijen en middeltjes tegen likdoorns. U kunt een rit met de tram maken over de 42 massieve granieten bogen die bekendstaan onder de naam Arcos da Lapa. Ze werden tussen 1712 en 1750 door Indianen en slaven gebouwd en vormden oorspronkelijk een aquaduct dat water naar het centrum van Rio voerde. In 1896 werd op dit aquaduct echter een tramverbinding gestart, waardoor het een viaduct werd.

In het centrum ligt ook het Europese deel van de stad. Het Museo Nacional de Belas Artes, gebouwd tussen 1906 en 1908, heeft een gevel die veel weg heeft van het Louvre in Parijs, en de kleurige panelen en mozaïeken ervan doen denken aan de Italiaanse Renaissance. Nog een belangrijk gebouw is het Teatro Municipal, dat in 1909 werd geopend. Het biedt plaats aan 2357 bezoekers en werd gebouwd naar het voorbeeld van de Parijse Opéra.

Voetbal en de samba

Carioca’s zijn echte voetballiefhebbers en wanneer er belangrijke competitiewedstrijden op het programma staan, staat het Maracanã-stadion in het middelpunt van de belangstelling. Dit stadion, dat bekendheid geniet als het grootste voetbalstadion ter wereld, heeft plaats geboden aan wedstrijden met wel 200.000 bezoekers. Tegenwoordig is de maximumcapaciteit om veiligheidsredenen en voor het comfort van de fans beperkt tot 100.000 personen.

Een favoriete dans van de Carioca’s is de samba, die van Afrikaanse oorsprong is. Overal in de stad trekken sambascholen duizenden dansers — mannen, vrouwen en kinderen — vaak uit dezelfde buurt. Tijdens het carnaval, net voor de grote vasten, houden deze scholen — met elk zo’n 5000 dansers — optochten over een enorme, speciaal hiervoor gebouwde paradeplaats, de Sambódromo, tussen twee evenwijdige betonnen tribunes door die plaats bieden aan wel 100.000 personen. Helaas is het carnaval bekender geworden wegens zijn uitspattingen — variërend van rijden onder invloed tot drugsgebruik en vrij seksueel verkeer.

De problemen van Rio

Tientallen jaren lang was Rio de Janeiro het industriële hart van Brazilië, totdat de stad in de jaren ’50 door São Paulo werd overvleugeld. De droom van betere levensomstandigheden heeft velen ertoe gebracht het plattelandsleven achter zich te laten en naar Rio te verhuizen, waardoor een deel van de bevolking van de stad werd gedwongen in overvolle flatgebouwen te wonen, terwijl de minderbedeelden naar de heuvels trokken en groepjes geïmproviseerde onderkomens bouwden — krottenwijken oftewel favela’s. Eerst waren ze gemaakt van uit elkaar gehaalde kisten en stukken blik, overdekt met zinken platen. Ze hadden geen elektriciteit, riolering of stromend water, maar ze stonden tenminste dicht bij het werk, wat het leven voor de bewoners wat vergemakkelijkte. Tegenwoordig bedekken reusachtige krottenwijken de heuvelhellingen vlak naast de mooie flatgebouwen aan de rand van Copacabana en Ipanema. Er zijn maar weinig plaatsen in de wereld die zo duidelijk het contrast laten zien tussen rijk en arm.

De nieuwere huizen in de krottenwijken zijn gebouwd van baksteen. Door straten aan te leggen en voorzieningen te installeren, hebben stadsplanners getracht verbeteringen aan te brengen, maar dat is geen eenvoudige taak. Volgens een recent onderzoek wonen er ruim 900.000 mensen in de meer dan 450 krottenwijken van Rio. Rocinha, de grootste, heeft 150.000 inwoners. „Het is net een stad in een stad”, licht Antônio toe, die daar woont maar bij een bank in Ipanema werkt. De bewoners hebben kabeltelevisie, een lokale radiozender, een FM-radiostation en ook een professionele voetbalploeg en een sambaschool. Maar het leven in de krottenwijk heeft een grimmiger kant. De regenbuien in de zomer veroorzaken aardverschuivingen op de heuvels die letsel en zelfs de dood tot gevolg hebben. In het kader van een recent herbebossingsproject zijn de huizen die in enkele gevaarlijke gebieden stonden verwijderd, waardoor de situatie is verbeterd.

Nog een groot probleem is de georganiseerde misdaad. De voornaamste slachtoffers zijn jongeren die carrière maken als drugsdealers. De verhouding tussen drugsdealers en bewoners wordt bepaald door vaste regels. „Er vinden vrijwel geen berovingen, overvallen of verkrachtingen in de krottenwijken plaats. Niemand waagt het zulke misdaden te begaan. De mensen weten dat ze geëxecuteerd zullen worden als ze dat doen”, verklaart João, die al veertig jaar in een krottenwijk woont. Vergrijpen waarbij geen drugs betrokken zijn, worden door drugsdealers afgestraft om de steun en sympathie van de bewoners te winnen. „Ofschoon er wel wat is veranderd,” voegt João eraan toe, „is het nog steeds gebruikelijk dat bewoners drugsdealers vragen begrafenissen te betalen, medicijnen of voedsel te kopen, een huurschuld af te betalen of voor een feest in de beurs te tasten.”

Nog meer uitdagingen

Rio, gelegen tussen de zee en de bergen, is ontstaan op een moerassige vlakte — niet bepaald een gunstige plek voor de groei van een grote stad. Door de jaren heen is het nodig geweest „strijd [te leveren] tegen deze drie elementen: moerassen, de zee en de bergen”, verklaart het boek Rio de Janeiro — Cidade e Região. Om die strijd te winnen, zijn er talloze tunnels gebouwd en is er op veel plaatsen grond gestort om de verschillende buurten met elkaar te verbinden. Ook de spoorwegen hebben een belangrijke rol gespeeld bij het bevolken van de voorsteden, hoewel reizen per trein tegenwoordig een avontuur is. „Er zijn zo veel mensen die proberen de trein te halen dat je geen moeite hoeft te doen om erin te komen. Je wordt er wel door de menigte ingeduwd”, zegt Sérgio, die ’s morgens om vijf uur de trein in een van de voorsteden moet nemen wil hij om zeven uur op zijn werk zijn. De treinen zijn zo vol dat ze vaak het station uitrijden terwijl de portieren nog openstaan en er aan beide zijden van de wagons passagiers hangen. De grootste waaghalzen onder de Carioca’s gaan er zelfs bovenop zitten, wat treinsurfen wordt genoemd. Eén foutje bij het ontwijken van de elektrische kabels betekent bijna zeker de dood.

Nog een uitdaging is het behoud van de Baai van Guanabara, een symbool van de schoonheid van de stad. Volgens een rapport van de Wereldbank is het water op sommige plaatsen „niet veel beter dan ongezuiverd rioolwater vanwege de aanzienlijke lozingen van industrieel afvalwater en ongezuiverd (of gedeeltelijk gezuiverd) rioolwater”. De schade is enorm en omvat een afname van het aantal vissoorten, hetgeen van invloed is op de 70.000 vissers die van de baai afhankelijk zijn voor hun levensonderhoud. Vervuilde stranden schrikken ook toeristen af. De regering heeft getracht de riolering uit te breiden en de industrie te controleren. Rio’s antivervuilingscampagne heeft als symbool twee dolfijnen gekozen. De organisatoren voorspellen dat er voor het jaar 2025 in de Baai van Guanabara dolfijnen zullen zwemmen!

Rio is nog steeds mooi!

Wat is na deze snelle blik op Rio uw mening? Voor de meeste toeristen en Carioca’s is Rio nog steeds mooi! En hoe zit het met de problemen? Het zou fijn zijn als ze konden worden opgelost. Maar tot het zover is, is het enige wat de Carioca’s kunnen doen, zich zo goed mogelijk aanpassen aan de problemen van de stad en genieten van de prachtige omgeving. Dat hebben zij geleerd, met creativiteit en humor.

[Voetnoten]

[Kader/Illustratie op blz. 18]

Mijlpalen in de geschiedenis van Rio

1502: Op 1 januari ziet André Gonçalves, een Portugese zeeman, de ingang van de Baai van Guanabara voor een riviermonding aan en noemt dit water Rio de Janeiro (Januari-rivier).

1565: Estácio de Sá, bevelhebber van het Portugese leger, sticht een kleine nederzetting tussen de Suikerbroodberg en de Cara de Cão, om te vechten tegen de Fransen, die dit gebied ook hebben opgeëist. Deze nederzetting wordt de stad Rio.

1763: In een poging toezicht te houden op de grote hoeveelheden goud en diamanten die vanuit de nabijgelegen staat Minas Gerais op weg naar Portugal de haven passeren, geven de Portugezen Rio de status van hoofdstad. De Afrikaanse slavenhandel krijgt een stimulans.

1808: Aankomst van het Portugese hof, dat op de vlucht is voor de dreigende invasie van Portugal door Napoleon I; Rio wordt de tijdelijke zetel van de Portugese monarchie. Rio blijft hoofdstad totdat in 1960 Brasília wordt gebouwd.

[Verantwoording]

FOTO: MOURA

[Illustratie op blz. 16, 17]

Strand van Barra da Tijuca

[Illustratie op blz. 17]

Maracanã, het grootste voetbalstadion ter wereld

[Illustratie op blz. 18]

Arcos da Lapa, het aquaduct dat een viaduct werd