Vogels kijken — Een fascinerende hobby voor iedereen?

„Het leven van een vogelaar is een eindeloze reeks van verrassingen.” W. H. Hudson — The Book of a Naturalist.

BIJ Kosi Bay, vlak bij de grens tussen Zuid-Afrika en Mozambique, liepen Keith, Evelyn, Jannie en hun gids 22 kilometer om een vogel te zien. Dat was niet zo maar een vogel! Zij waren op zoek naar de gierarend — een grote zwart met witte vogel met een rode vlek om de ogen. De vogel leeft van dode vissen en de vruchten van de oliepalm.

Keith vertelt: „Na de lange wandeling kwamen wij teleurgesteld thuis omdat wij er maar één hadden gezien — en dan ook nog van een afstand in de vlucht. Wat zagen wij toen wij in ons kamp terugkwamen? Drie gierarenden in een palmboom boven ons! Wij konden ongeveer een half uur van hun gezelschap genieten, waarna zij vertrokken en ons met volledig gespreide vleugels een schitterend schouwspel boden. Dezelfde dag zagen wij ook voor het eerst een Afrikaanse visuil. Ja, een uil die vis vangt!”

Opwindend voor iedereen

Over de hele wereld zijn vogels mooi om naar te kijken en te luisteren. Doordat er meer dan 9600 soorten zijn, doen zich voor elke oplettende waarnemer gelegenheden voor. Wie wordt niet aangegrepen door de flitsende kleurenpracht van een kolibrie of een ijsvogel? Wie staat niet stil wanneer hij betoverd wordt door het repertoire van een spotlijster, een nachtegaal of een Australische liervogel, of door de kenmerkende roep van de koekoek of het muzikale gekir van de zwartrugfluitvogel?

Vogels kijken (vogelen, zoals het in Nederland meestal wordt genoemd) is het observeren van vogels in het wild. Het kan zoveel energie kosten als u zelf wilt. U hebt er misschien geen zin in door moerassen te waden of bergen te beklimmen om zeldzame vogels te vinden. Veel mensen vinden het echter voldoening schenkend en verkwikkend om in hun eigen tuin te vogelen. Velen zetten water en vogelvoer buiten om de plaatselijke vogelpopulatie te lokken. Elk jaar neemt het aantal enthousiastelingen toe. Steeds meer mensen vinden dat het de moeite waard is.

Waarom zo populair?

Volgens het boek An America Challenged, door Steve H. Murdock, verwacht men dat het aantal vogelaars tussen 1990 en 2050 sneller zal groeien dan de bevolking van de Verenigde Staten. Het tijdschrift New Scientist berichtte dat „steeds meer mensen in India de smaak te pakken krijgen van het speuren naar de gevleugelde tweevoeters”. En Gordon Holtshausen, voorzitter van het uitgeverscomité van BirdLife South Africa, is van mening dat „in Zuid-Afrika . . . alleen de bijbel beter verkocht wordt dan [vogel]boeken”.

Als u eenmaal door de ogen van een vogelaar naar een vogel hebt gekeken, bent u de volgende verslaafde! Vogelen is aanstekelijk. Het kan een goedkope vorm van ontspanning zijn die u naar buiten, in de vrije natuur brengt en uw geest prikkelt. Het heeft de aantrekkingskracht van de jacht zonder het doden. Aangezien kinderen en volwassenen het snel oppikken, kunnen gezinnen of groepen vrienden ervan genieten. Men kan er zelfs alleen van genieten. Vogelen is een reine, heilzame en gezonde hobby die het hele jaar door zo ongeveer overal kan worden beoefend.

Grondbeginselen van het vogelen

Ziet u wel eens een vogel waarvan u de naam niet kent? Het geeft een gevoel van voldoening de namen te leren van niet alleen indrukwekkende arenden, pauwen en zwanen maar ook van de gemakkelijk over het hoofd geziene nachtzwaluwen en aardkruipers. Ook zijn er de veel op elkaar lijkende strandlopers en woudzangers in herfstkleed, en alle vogels daar tussenin.a

Om ze te kunnen determineren hebt u een veldgids van de vogels in uw land of omgeving nodig. Dit is een zakformaatboek met illustraties en beschrijvingen van het mannetje en het vrouwtje van elke soort. In de betere gidsen staan ook de juveniele en de seizoengebonden verenkleden.

Wat heeft een beginneling nog meer nodig? Een goede verrekijker is voor een vogelaar wat een hengel of een visnet voor een visser is. U zult versteld staan van de details van de vogels in uw omgeving wanneer u ze door een verrekijker bekijkt. In Afrika ziet men bijvoorbeeld een enorm nijlpaard niet gauw over het hoofd. Maar zonder verrekijker ziet u misschien niet de kleine roodsnavelossenpikker die zich voedt met parasieten terwijl hij zich vastklampt aan de rug van het nijlpaard.

Niet alle verrekijkers zijn geschikt voor het vogelen, en er gaat niets boven in de praktijk te vergelijken wat je aan de verschillende modellen hebt. Onder vogelaars zijn twee populaire modellen 7 x 42 en 8 x 40. Het eerste getal heeft betrekking op de vergrotingsfactor, en het tweede op de diameter van de grote lens in millimeters. In het boek Field Guide to the Birds of North America, van National Geographic, wordt uitgelegd dat „een verhouding van 1 op 5 tussen de vergrotingsfactor en de grootte van de lens over het algemeen als ideaal wordt beschouwd voor het lichtverzamelend vermogen”. Hierdoor kunt u zelfs bij slecht licht kleuren onderscheiden. Een hogere vergrotingsfactor is dus niet noodzakelijkerwijs beter. Helderheid is wat u wilt.

Waar beginnen met kijken? In uw omgeving

Iemand die de vogels in zijn eigen omgeving kent, zal veel beter voorbereid zijn op een tocht naar een andere plek om zeldzamere of minder zichtbare vogels te vinden. Weet u welke soorten permanent rond uw huis wonen? Welke vogels vliegen, schijnbaar zonder ooit neer te strijken, alleen maar over, misschien op weg naar een nabijgelegen meer of moeras? Welke trekvogels komen tijdens hun seizoenreizen langs? Christopher Leahy schreef in zijn boek The Birdwatcher’s Companion: „In Noord-Amerika [trekt] zo’n 80 procent van de naar schatting 645 soorten broedvogels.”

Sommige van deze trekvogels stoppen wellicht vlak bij uw huis om te foerageren en uit te rusten. Enthousiaste vogelaars in sommige gebieden hebben in hun eigen achtertuin meer dan 210 vogelsoorten gedetermineerd! U zult het interessant en leerzaam vinden een dagboek bij te houden met de datums waarop u elk jaar een soort voor het eerst en voor het laatst hebt gezien.

Manieren om vogels te observeren

Met een verrekijker om uw nek en een veldgids in uw zak bent u er nu klaar voor om verder dan uw achtertuin op onderzoek uit te gaan. Bij parken en natuurreservaten zijn vaak checklisten van vogels te krijgen. Die geven gewoonlijk aan in welk seizoen bepaalde soorten daar zijn gezien en hoe groot de kans is dat u ze aantreft. Een checklist zal een nuttig hulpmiddel zijn om uw waarnemingen te controleren. Als de vogel die u net gezien denkt te hebben als zeldzaam vermeld staat, dan zou het goed zijn die nog eens nauwkeurig te bekijken, vooral als u een beginneling bent. (Zie het kader „Basisrichtlijnen voor determinatie”.) Als de vogel daarentegen als veel voorkomend vermeld staat, hebt u hem waarschijnlijk juist gedetermineerd.

Probeer van tevoren een kaart te krijgen waar de paden en de typen biotopen op staan waarmee u te maken zult krijgen. Het vogelleven is meestal rijker op plaatsen waar twee of meer biotopen samenkomen. Of u nu rondloopt of op één plek blijft, probeer op te gaan in de omgeving, en wacht totdat de vogels naar u toe komen. Heb geduld.

In sommige plaatsen kunnen enthousiastelingen een telefoonnummer draaien om te luisteren naar berichten van interessante recente waarnemingen in de omgeving.

Voorbereiding heeft nut

Naar specifieke vogels speuren is de moeite waard, maar het werkt in uw voordeel van tevoren veel te lezen over de vogels die u graag wilt zien. Als u in het Caribisch gebied bent, hebt u er misschien uw zinnen op gezet de todie te vinden, of dat nu die van Cuba, Porto Rico of Jamaica is. Deze vogel is een schitterend propje felgekleurde groene en rode veren. In het boek Guide to the Birds of Puerto Rico and the Virgin Islands van Herbert Raffaele wordt ons verteld dat de vogel „moeilijk te zien is, maar vaak wordt gehoord”. De Cubaanse todies staan bekend om hun gulzige honger en de hoge snelheid waarmee zij hun jongen voeren. Na de manier beschreven te hebben waarop de vogel zijn jongen voert, geeft Raffaele het volgende advies: „Twee stenen tegen elkaar slaan, zal hem vaak lokken.”

U zult een tocht misschien zo willen plannen dat u getuige kunt zijn van een bepaalde gebeurtenis in de levensgeschiedenis van een soort, zoals de indrukwekkende luchtshow van een van de houtsnippen in het vroege voorjaar. Of het zou de imposante aantallen witte ooievaars kunnen zijn bij Gibraltar of de Bosporus die zich in de herfst opmaken voor hun vlucht naar Afrika. Of de vogeltrek boven Israël.

Het is waar dat plannen maken om een speciale vogel te vinden iets heel anders is dan het bezoeken van een historisch monument waarvan u weet dat het er altijd zal zijn. Vogels zijn constant in beweging. Ze zitten vol leven. En afwisseling. En verrassingen. Maar het zoeken en het wachten zijn de moeite waard!

Dit alles maakt vogels kijken opwindend. Ondanks uw planning zijn de vogels er misschien niet als u er bent — althans niet de vogels die u hoopt te zien. Maar niemand weet welke andere onvoorziene ontdekkingen u te wachten staan. Een ding is zeker: vogels zullen u nooit teleurstellen. Heb gewoon geduld. Veel plezier met het waarnemen van vogels! En vergeet hun Ontwerper niet! — Genesis 1:20; 2:19; Job 39:13-18, 27-29.

[Voetnoten]

[Kader/Illustratie op blz. 26]

Basisrichtlijnen voor determinatie

Wanneer u een onbekende vogel voor het eerst ziet, kan het een hulp zijn te proberen enkele van de volgende vragen te beantwoorden:

1. Wat voor kleurtekening heeft de vogel — effen, gestreept, gevlekt of gespikkeld?

2. In welke biotoop bevindt de vogel zich — water, broekland, moeras, weide of bos?

3. Hoe groot is de vogel? Vergelijk hem met een bekende vogel — mus, merel, duif of havik.

4. Hoe gedraagt de vogel zich — jaagt hij achter insekten aan, zweeft hij, wipt hij zijn staart op en neer, houdt hij zijn staart omhoog of omlaag, of loopt hij over de grond?

5. Wat voor vorm heeft de snavel — kort en puntig, kort en fors, lang, gebogen of met een haakpunt?

Door op deze „veldkenmerken” te letten en een basisvogelgids te raadplegen kan zelfs de beginneling de veel voorkomende soorten gaan herkennen. — Expositiegids, Merrill Creek Reservoir, New Jersey (VS).

[Kaart/Illustraties op blz. 24, 25]

SNEEUWGANS

Noord-Amerika

[Verantwoording]

U.S. Fish and Wildlife Service, Washington, D.C./Glen Smart▸

KOLIBRIE

Noord-/Midden-Amerika

AMERIKAANSE BLAUWE GAAI

Noord-Amerika

BLAUWGELE ARA

Midden-/Zuid-Amerika

AMERIKAANSE ZEEAREND

Noord-Amerika

RODE KARDINAAL

Noord-/Midden-Amerika

BRUINE PELIKAAN

Amerika

AFRIKAANSE STEPPEAREND

Afrika, Azië

[Verantwoording]

Courtesy of Green Chimney’s Farm

TOEKAN

Zuid-Amerika

RODE IBIS

Zuid-Amerika

[Verantwoording]

Courtesy of San Diego Wild Animal Park

FRANKLIN-MEEUW

Amerika

GROTE ZILVERREIGER

wereldwijd

VINK

Europa, Noord-Afrika

MANDARIJNEEND

China

OOIEVAAR

Europa, Afrika, Azië

FLAMINGO

tropen

[Verantwoording]

Courtesy of San Diego Wild Animal Park

KROONKRAANVOGEL

Afrika

GOULD-AMADINE

Australië

KOOKABURRA

Australië

PAUW

wereldwijd

STRUISVOGEL

Afrika

PENNANT-ROSELLA

Australië

[Verantwoording]

Map: The Complete Encyclopedia of Illustration/J. G. Heck

[Illustratieverantwoording op blz. 23]

Bird drawings on pages 23-7: The Complete Encyclopedia of Illustration/J. G. Heck