Mensen — Wie zijn wij?

HET schijnt dat mensen een identiteitsprobleem hebben. De evolutionist Richard Leakey merkt op: „Eeuwenlang hebben filosofen zich beziggehouden met aspecten van menselijkheid, van mensheid. Toch bestaat er wonderlijk genoeg geen algemeen geaccepteerde definitie van de hoedanigheid van de menselijkheid.”

De Kopenhaagse dierentuin schroomde echter niet zijn mening ten beste te geven via een expositie in het primatenhuis. Het 1997 Britannica Book of the Year schrijft erover: „Een Deens echtpaar betrok een tijdelijk woonverblijf in de dierentuin met de bedoeling bezoekers te herinneren aan hun nauwe verwantschap met de mensapen.”

Naslagwerken honoreren die vermeende nauwe verwantschap van bepaalde dieren met mensen. Zo zegt The World Book Encyclopedia: „Mensen vormen samen met mensapen, lemuren, apen en spookdiertjes de zoogdierenorde die men primaten noemt.”

Toch is het een feit dat mensen heel veel unieke kenmerken bezitten die niet passen bij de aard van dieren. Daartoe behoren liefde, een geweten, een moraal, spiritualiteit, rechtvaardigheidsgevoel, barmhartigheid, humor, creativiteit, tijdsbesef, zelfbewustzijn, esthetisch gevoel, belangstelling voor de toekomst, het vermogen generaties lang kennis te vergaren, en de hoop dat de dood niet het ultieme einde van ons bestaan is.

In een poging deze kenmerken te rijmen met de dierlijke aard, verwijzen sommigen naar de evolutionaire psychologie, een mengeling van evolutie, psychologie en sociale wetenschappen. Heeft de evolutionaire psychologie licht geworpen op het raadsel van de menselijke natuur?

Wat is het doel van het leven?

„Het uitgangspunt van de evolutionaire psychologie is simpel”, zegt de evolutionist Robert Wright. „Het menselijk verstand was, net als elk ander orgaan, bedoeld om genen over te dragen op de volgende generatie; de gevoelens en gedachten die het creëert, worden het beste in die termen begrepen.” Met andere woorden, ons hele doel in het leven, gedicteerd door onze genen en weerspiegeld in het functioneren van ons verstand, is de voortplanting.

Ja, volgens de evolutionaire psychologie ’komt veel van de menselijke natuur neer op meedogenloos genetisch eigenbelang’. Het boek Darwins geweten zegt: „Zo ‘wil’ de natuurlijke selectie dat mannen seks hebben met een eindeloze reeks vrouwen.” Volgens dit evolutionaire concept wordt onder bepaalde omstandigheden immoraliteit ook voor vrouwen als iets natuurlijks beschouwd. Zelfs ouderlijke liefde wordt gezien als een door de genen ingegeven listigheid om de overleving van nageslacht zeker te stellen. Zo beklemtoont één zienswijze het belang van genetisch erfgoed om ervoor te zorgen dat de menselijke familie in stand blijft.

Enkele zelfhulpboeken baseren zich nu op de nieuwe evolutionaire-psychologiegolf. In een ervan wordt van de menselijke natuur gezegd dat die „maar zeer weinig verschil [vertoont] met de natuur van chimpansees en gorilla’s”. En ook: ’Het gaat bij evolutie om voortplanting.’

Daar staat tegenover dat de bijbel leert dat God de mens heeft geschapen met een hoger doel dan louter voortplanting. Wij zijn gemaakt naar Gods „beeld”, met het vermogen zijn eigenschappen te weerspiegelen, in het bijzonder liefde, rechtvaardigheid, wijsheid en macht. Voeg daarbij de unieke kenmerken van de mens die eerder ter sprake kwamen en het wordt duidelijk waarom de bijbel de mens boven dieren stelt. De bijbel onthult in feite dat God de mens niet alleen met het verlangen om eeuwig te leven geschapen heeft maar ook met het vermogen de vervulling van dat verlangen te beleven in een rechtvaardige nieuwe wereld van Gods makelij. — Genesis 1:27, 28; Psalm 37:9-11, 29; Prediker 3:11; Johannes 3:16; Openbaring 21:3, 4.

Wat wij geloven maakt verschil

Vaststellen wat de juiste zienswijze is, is zeker geen zuiver theoretische zaak, want wat wij geloven over onze oorsprong kan van invloed zijn op onze manier van leven. De historicus H. G. Wells schreef over de conclusies waartoe velen kwamen nadat Charles Darwins Origin of Species in 1859 was verschenen.

„Een ware demoralisatie volgde. . . . Er vond een ware geloofsafval plaats na 1859. . . . Invloedrijke volken tegen het einde van de negentiende eeuw geloofden dat zij zegevierden krachtens de ’strijd om het bestaan’, waarin de sterken en slimmen de baas worden over de zwakken en goedgelovigen. . . . De mens, zo beslisten zij, is een sociaal dier zoals de Indiase jachthond. . . . Het scheen hun juist toe dat de grote honden van de menselijke meute de rest zouden ringeloren en onderdrukken.”

Het is duidelijk van belang dat wij een juist beeld krijgen van wie wij nu eigenlijk zijn. Want, zoals een evolutionist vroeg, „als het rechttoe-rechtaan darwinisme . . . de morele kracht van de westerse beschaving heeft ondermijnd, wat zal er dan wel gebeuren als de nieuwe versie [evolutionaire psychologie] werkelijk doordringt?”

Omdat hetgeen wij over onze oorsprong geloven, van invloed is op onze fundamentele kijk op het leven en op goed en kwaad, is het van essentieel belang dat wij deze hele kwestie nader beschouwen.

[Inzet op blz. 4]

De historicus H. G. Wells schreef over de conclusies waartoe velen kwamen nadat Charles Darwins Origin of Species in 1859 was verschenen: „Een ware demoralisatie volgde. . . . Er vond een ware geloofsafval plaats na 1859”