Goede stress, slechte stress
„Aangezien stress de niet-specifieke reactie van het lichaam is op iedere eis die eraan gesteld wordt, is iedereen altijd aan enige stress onderhevig.” — Dr. Hans Selye.
WIL een violist muziek kunnen voortbrengen, dan moeten de snaren van zijn instrument gespannen zijn — maar in de juiste mate. Staan ze te strak, dan zullen ze springen. Maar zijn de snaren te slap, dan zullen ze helemaal geen geluid voortbrengen. De juiste hoeveelheid spanning ligt ergens tussen de twee uitersten.
Zo is het ook met stress. Te veel kan schadelijk zijn, zoals wij reeds gezien hebben. Maar als er nu helemaal geen stress is? Hoewel het vooruitzicht misschien aanlokkelijk klinkt, is het een feit dat u stress nodig hebt — op zijn minst enigermate. Stel u bijvoorbeeld voor dat terwijl u een straat oversteekt, u plotseling ziet dat er met grote snelheid een auto op u afkomt. Het is stress die u in staat stelt u in veiligheid te stellen — snel!
Maar stress is niet alleen nuttig in noodsituaties. U hebt ook stress nodig om alledaagse taken te verrichten. Iedereen staat voortdurend enigermate onder stress. „Stress kan alleen worden vermeden door dood te gaan”, zegt dr. Hans Selye. Hij voegt eraan toe dat de uitdrukking „hij staat onder stress” even zinloos is als de uitdrukking „hij heeft temperatuur”. „Wat we bedoelen,” zegt Selye, „is een verhoogde stress of een verhoogde lichaamstemperatuur.” In deze context komt ook bij ontspanning stress kijken, en hetzelfde geldt voor slapen, want uw hart moet blijven kloppen en uw longen moeten blijven functioneren.
Drie soorten stress
Zoals er verschillende maten van stress zijn, zijn er ook verschillende soorten.
Acute stress vloeit voort uit de spanningen van het dagelijks leven. Vaak doen zich onaangename situaties voor die opgelost moeten worden. Daar deze incidenteel voorkomen en slechts van tijdelijke aard zijn, is de stress meestal in de hand te houden. Natuurlijk zijn er mensen die zich van de ene crisis naar de volgende reppen — ja, chaos schijnt bij hun persoonlijkheid te horen. Zelfs dat niveau van acute stress kan onder controle worden gebracht. Het kan echter zijn dat zo iemand zich verzet tegen veranderingen in zijn manier van leven, totdat hij beseft welke uitwerking zijn chaotische levensstijl heeft op hem en op de mensen om hem heen.
Terwijl acute stress tijdelijk is, is chronische stress langdurig. De persoon in kwestie ziet geen uitweg uit een stressvolle situatie, of dat nu de narigheid van armoede is of de misère van een gehate baan — of van geen baan. Chronische stress kan ook het gevolg zijn van aanhoudende gezinsproblemen. De zorg voor een hulpbehoevend familielid kan eveneens stress teweegbrengen. Wat de oorzaak ook mag zijn, chronische stress knaagt dag in dag uit, week in week uit, maand in maand uit, aan zijn slachtoffer. „Het ergste aspect van chronische stress is dat mensen eraan gewend raken”, zegt een boek over het onderwerp. „Mensen zijn zich onmiddellijk bewust van acute stress omdat die nieuw is; zij negeren chronische stress omdat die oud is, vertrouwd en, soms, bijna prettig.”
Traumatische stress is het effect van een rampzalige gebeurtenis, zoals een verkrachting, een ongeluk of een natuurramp. Veel oorlogsveteranen en overlevenden van concentratiekampen lijden aan deze soort stress. Tot de symptomen van traumatische stress kunnen levendige herinneringen aan het trauma behoren, jaren later nog, vergezeld van een grotere gevoeligheid voor feitelijk onbelangrijke gebeurtenissen. Soms wordt dan de diagnose posttraumatische stressstoornis (PTSS) gesteld. — Zie het kader hierboven.
Sterke gevoeligheid voor stress
Volgens sommigen wordt de manier waarop wij nu op stress reageren, grotendeels bepaald door de hoeveelheid en de soort stress waarmee wij in het verleden te maken hebben gehad. Zij zeggen dat traumatische gebeurtenissen in feite de chemie van de hersenen ingrijpend kunnen veranderen, waardoor iemand in de toekomst veel gevoeliger voor stress blijft. Zo constateerde dr. Lawrence Brass bij een studie van 556 veteranen uit de Tweede Wereldoorlog dat de kans op een beroerte bij degenen die krijgsgevangene waren geweest achtmaal zo groot was als bij degenen die dat niet waren geweest — nog vijftig jaar na het oorspronkelijke trauma. „De stress krijgsgevangene te zijn was zo intens, dat de manier waarop deze mensen in het vervolg op stress reageerden, veranderde — zij werden er overgevoelig door.”
In de kinderjaren beleefde stressvolle gebeurtenissen mogen niet onderschat worden, zeggen deskundigen, daar de impact ervan aanzienlijk kan zijn. „Met de meeste kinderen die iets traumatisch meemaken, gaat men niet naar de dokter”, zegt dr. Jean King. „Zij maken het probleem door, het leven gaat verder en jaren later belanden zij op ons spreekuur, lijdend aan depressie of een hartkwaal.” Sta bijvoorbeeld eens stil bij het trauma vader of moeder te verliezen. „Stress van die omvang als je jong bent, kan het schakelsysteem van de hersenen duurzaam veranderen,” zegt dr. King, „waardoor het minder goed in staat is met normale, alledaagse stress om te gaan.”
Hoe iemand op stress reageert, kan uiteraard ook door een aantal andere factoren bepaald worden, waaronder zijn lichamelijke constitutie en de beschikbare middelen om hem te helpen stressvolle gebeurtenissen te verwerken. Maar ongeacht de oorzaak, u kunt stress de baas worden. Toegegeven, het is niet makkelijk. Dr. Rachel Yehuda merkt op: „Tegen iemand die overgevoelig is geworden voor stress zeggen zich gewoon te ontspannen, is net zoiets als tegen iemand die aan slapeloosheid lijdt zeggen dat hij gewoon moet gaan slapen.” Toch kan iemand veel doen om stress te verminderen, zoals uit het volgende artikel zal blijken.
[Kader op blz. 8]
PTSS — Een normale reactie op een abnormale belevenis
’Drie maanden na ons auto-ongeluk kon ik nog steeds niet ophouden met huilen, of de hele nacht doorslapen. Alleen al de deur uitgaan was iets angstaanjagends.’ — Louise.
LOUISE lijdt aan een posttraumatische stressstoornis (PTSS), een afmattende kwaal gekenmerkt door steeds terugkerende en indringende herinneringen aan of dromen van een traumatische gebeurtenis. De persoon met PTSS kan ook een overdreven schrikreactie vertonen. Zo vertelt de psycholoog Michael Davis over een Vietnam-veteraan die op zijn trouwdag de bosjes indook toen de motor van een auto terugsloeg. „Er moeten allerlei aanwijzingen in de omgeving geweest zijn die hem vertelden dat er niets aan de hand was”, zegt Davis. „Het was 25 jaar later; hij was in de Verenigde Staten, niet in Vietnam; . . . hij droeg een witte smoking, geen gevechtstenue. Maar toen die oerprikkel daar was, zocht hij onmiddellijk dekking.”
Slagveldtrauma is slechts één oorzaak van PTSS. Volgens The Harvard Mental Health Letter kan de stoornis het gevolg zijn van een willekeurige „gebeurtenis of reeks gebeurtenissen waarbij de dood of doodsgevaar, ernstig letsel of dreigend letsel, of een aanslag op de lichamelijke integriteit betrokken zijn. Het kan een natuurramp, een ongeluk of menselijk handelen zijn: een overstroming, brand, aardbeving, auto-ongeluk, bombardement, schietpartij, marteling, ontvoering, aanranding, verkrachting of kindermisbruik.” Alleen al het getuige zijn van een traumatische gebeurtenis of erover vernemen — misschien door een treffend relaas of foto’s — kan symptomen van PTSS teweegbrengen, vooral als de betrokkenen familieleden of goede vrienden zijn.
Natuurlijk reageren mensen verschillend op trauma. „De meeste mensen die iets traumatisch ervaren, ontwikkelen geen ernstige psychiatrische symptomen, en zelfs wanneer er symptomen zijn, nemen die niet noodzakelijkerwijs de vorm van PTSS aan”, verklaart The Harvard Mental Health Letter. Wat valt er te zeggen van hen bij wie stress wel tot PTSS leidt? Mettertijd kunnen sommigen de met het trauma samenhangende gevoelens aan en genezen. Anderen blijven nog vele jaren na dato met herinneringen aan een traumatische gebeurtenis worstelen.
Hoe dan ook, zij die aan PTSS lijden — en zij die hen willen helpen — moeten in gedachte houden dat herstel geduld vergt. De bijbel vermaant christenen „bemoedigend tot de terneergeslagen zielen” te spreken en „lankmoedig jegens allen” te zijn (1 Thessalonicenzen 5:14). Het kostte de aan het begin geciteerde Louise vijf maanden voordat zij weer achter het stuur van een auto kon plaatsnemen. „Ondanks de vorderingen die ik heb gemaakt,” verklaarde zij vier jaar na het ongeluk, „zal autorijden nooit meer de prettige belevenis zijn die het eens voor me was. Het is iets wat ik moet doen en daarom doe ik het. Maar vergeleken bij de tijd na het ongeluk, toen ik me zo machteloos voelde, gaat het stukken beter met me.”
[Kader/Illustratie op blz. 7]
Stress op het werk — Een „mondiaal verschijnsel”
In een rapport van de Verenigde Naties staat: „Stress is een van de ernstigste gezondheidsproblemen van de 20ste eeuw geworden.” De aanwezigheid van stress op de werkplek is onmiskenbaar.
• Het aantal door Australische ambtenaren ingediende stressclaims is in slechts drie jaar tijd met 90 procent gestegen.
• Een onderzoek in Frankrijk bracht aan het licht dat 64 procent van de verpleegkundigen en 61 procent van de onderwijzers zegt ongelukkig te zijn met de stressvolle omstandigheden waaronder zij werken.
• Met stress verband houdende ziekten kosten de Verenigde Staten rond de $200 miljard per jaar. Aangenomen wordt dat 75 tot 85 procent van alle industriële ongevallen samenhangt met stress.
• In het ene land na het andere bleken vrouwen meer last te hebben van stress dan mannen, waarschijnlijk omdat zij hun werk met meer taken thuis moeten zien te combineren.
Stress op het werk is beslist, zoals het VN-rapport het noemt, een „mondiaal verschijnsel”.
[Illustratie op blz. 9]
Veel kantoorpersoneel is gestresst
[Illustratie op blz. 9]
Niet alle stress is slecht voor u