Chirurgie zonder scalpel

AANVANKELIJK dacht men dat Christines weliswaar zware hoofdpijn geen reden tot bezorgdheid gaf; per slot van rekening verdween de pijn binnen een dag. Maar toen kreeg Christine last van een stijve nek. Vervolgens kwam haar hoofdpijn terug en raakte zij gedesoriënteerd — echt geen gewone symptomen, laat staan bij een achtjarige.

In het ziekenhuis wees een CT-scan uit dat Christine een arterioveneuze misvorming (AVM) in haar hersenen had — een aandoening waarbij aders en slagaders met elkaar verstrengeld zijn.a Zonder behandeling had Christine uiteindelijk aan een beroerte kunnen sterven.

Tot voor kort konden deze AVM’s alleen met invasieve hersenchirurgie behandeld worden. Hierbij legt de chirurg de hoofdhuid open en snijdt door de schedel heen. Vervolgens moet hij zich zo voorzichtig mogelijk een weg zoeken door een fijn netwerk van zenuwen en hersenweefsel om bij de plek van de aandoening te komen. Uit onderzoek blijkt dat er zich in 1995 bij ongeveer twaalf procent van de AVM-operaties complicaties voordeden.

Christines ouders kozen voor het ’Gamma Knife’ in plaats van het operatiemes. De naam is enigszins misleidend, want het ’Gamma Knife’ is eigenlijk geen mes. Het is veeleer een apparaat dat 201 nauwkeurig gerichte stralenbundels door de intacte schedel heen afvuurt. Elke stralenbundel op zich is te zwak om het weefsel waar hij doorheen dringt te beschadigen. Maar alle 201 stralenbundels worden nauwkeurig gericht om precies op de plek van de aandoening samen te komen en die aan een hoge dosis straling bloot te stellen.

Het ’Gamma Knife’ is volgens sommige onderzoekingen kostenbesparend gebleken, en er zijn aanzienlijk minder gevallen van postoperatieve infecties dan bij de conventionele neurochirurgie. Maar hoe gaat de procedure in zijn werk?

De vier stappen van de radiochirurgie

De radiochirurgie met het ’Gamma Knife’ wordt in vier basisstappen uitgevoerd. Allereerst wordt rond het hoofd van de patiënt een lichtgewicht frame geplaatst waardoor de patiënt tijdens de behandeling stilgehouden wordt. Vervolgens worden de hersenen van de patiënt met behulp van een CT-scan, MRI (Magnetic Resonance Imaging, MR-beeldvorming) of een angiogram in „kaart” gebracht. Daarna worden de beelden van de hersenen overgebracht naar een computergestuurd planningssysteem voor behandeling, dat het doelwit isoleert en de coördinaten ervan vaststelt.

Ten slotte is het tijd voor de behandelingsfase, waarin het hoofd van de patiënt in een helm met 201 openingen wordt geplaatst waar de gammastralen doorheen worden gezonden. Hoe lang de behandeling duurt? Slechts 15 tot 45 minuten, waarin de patiënt licht verdoofd is en geen pijn voelt.

Wanneer de behandeling klaar is, blijft de patiënt ter observatie en wordt doorgaans de volgende ochtend uit het ziekenhuis ontslagen. Dit was ook het geval bij Christine, die aan het begin werd genoemd. Zij werd op donderdag behandeld, op vrijdag mocht zij naar huis en de maandag daarop was zij weer op school.

Wat gebeurt er met de AVM?

Door de radiochirurgie wordt de AVM niet letterlijk vernietigd. In plaats daarvan gaan de cellen in de wanden van de bloedvaten zich erdoor vermenigvuldigen, en hierdoor wordt de bloedtoevoer naar het probleemgebied afgesloten. Als gevolg daarvan raken de beschadigde bloedvaten misschien binnen een à twee jaar helemaal verstopt. Dan slinkt de AVM en wordt uiteindelijk door het lichaam opgeruimd.

Het ’Gamma Knife’ is ook gebruikt voor het behandelen van kleine kwaadaardige tumoren die scherp afgrensbaar zijn, alsook sommige gemetastaseerde tumoren die vanuit andere delen van het lichaam naar de hersenen zijn uitgezaaid. Daarnaast zijn er veelbelovende resultaten geboekt bij trigeminusneuralgie (een pijnlijke aandoening die de aangezichtszenuw aantast), epilepsie, de ziekte van Parkinson en enkele gevallen van hardnekkige pijn.

Natuurlijk zijn er nog steeds bepaalde hersentumoren en -aandoeningen waarvoor het ’Gamma Knife’ geen oplossing vormt. Of de vooruitgang in de neurochirurgie tot nog doeltreffender behandelingen zal leiden, zal de toekomst leren. Intussen biedt de radiochirurgie met het ’Gamma Knife’ veel tumorpatiënten hoop.

[Voetnoten]

[Kader op blz. 21]

De ontwikkeling van de radiochirurgie

Het ’Gamma Knife’ werd bijna vijftig jaar geleden ontwikkeld door de neurochirurg Lars Leksell en de biofysicus Börje Larsson. Leksell ontdekte dat één enkele hoge dosis straling diepliggende hersenaandoeningen kon vernietigen zonder dat er gesneden hoefde te worden — dus zonder bloedverlies of kans op infecties.

Leksell noemde zijn nieuwe behandelingsvorm stereotactische radiochirurgie. Eindelijk beschikten artsen over een middel om voorheen ontoegankelijke delen van de hersenen te behandelen, zonder gebruik te hoeven maken van een scalpel om zich een weg te zoeken door een fijn netwerk van zenuwen en hersenweefsel. De toepassing van deze nieuwe methode moest echter jarenlang wachten op de ontwikkeling van de moderne beeldvormingstechnieken, zoals de CT-scan en MRI, die precies aangeven waar chirurgen de straling op moeten richten. De eerste ’Gamma Knife’-apparatuur werd in 1968 in Stockholm geïnstalleerd.

[Illustraties op blz. 20]

DE VIER STAPPEN VAN RADIOCHIRURGIE MET HET ’GAMMA KNIFE’

1. Het plaatsen van het frame

2. Beelden maken van de hersenen

3. Computerbeelden zijn een hulp bij de planning van de behandeling

4. Behandelingsfase

[Verantwoording]

Foto’s met toestemming van Elekta Instruments, Inc., fabrikant van het ’Gamma Knife’®