Ecuador — Land op de equator
HET eerste dat mijn vrouw en mij als bezoekers uit Europa opviel aan Ecuador, was de evenaar of equator. Zeker, het is een onzichtbare lijn, maar de invloed ervan op Ecuador is onmiskenbaar.
Ecuador is het Spaanse woord voor „equator”. Sommigen zullen misschien denken dat de equator het klimaat van Ecuador bepaalt. Maar kort na onze aankomst ontdekten wij dat warm of koud weer eerder verband hield met de hoogte dan met de geografische ligging. Daar de zon op deze breedten het hele jaar door bijna boven aan de hemel staat, is de hoogte boven de zeespiegel een van de beste richtsnoeren om te bepalen hoeveel lagen kleding er aangetrokken moeten worden.
Terwijl de equator Ecuador zijn naam heeft gegeven, heeft het land zijn karakter aan de Andes te danken. Dit majestueuze gebergte, dat er als een ruggegraat doorheen loopt, zorgt voor een oneindige variatie in landschappen.
Variatie in kleur
Het tweede dat ons aan Ecuador opviel, waren de kleuren. Op een ochtend kort na onze aankomst zaten wij in de schaduw van een paar grote bomen. Wij werden welkom geheten door het fluitconcert van troepialen, het aanhoudende gekibbel van winterkoninkjes en de schrille klanken van brutale mierpitta’s. Maar hun kleuren waren nog opvallender dan de klanken.
In een flits van karmozijn schoot een robijntiran te voorschijn om een mug te vangen. Een zwerm heldergroene vuurvleugelparkieten trok de aandacht toen ze tegen een hoog in de lucht zwevende kalkoengier uitvoeren. De glanzende, geel met zwarte troepialen en de iriserend blauwe Morpho-vlinders voegden hun kleuraccenten toe aan het onvergetelijke tafereel.
Op onze reis door het land viel het ons op dat de felle kleuren van de vogels en de vlinders terugkwamen in de kleding en de kunstnijverheid van Ecuador. Het karmozijn van de robijntiran bijvoorbeeld werd geëvenaard door het scharlaken van de rokken van de Indiaanse vrouwen uit Cañar. En in de levendige wandkleden van de Otavalo-Indianen schenen alle kleuren vastgelegd te zijn die Ecuador te bieden heeft.
Gevarieerd klimaat
De equator en de Andes zorgen samen voor een gevarieerd klimaat in Ecuador. Binnen hemelsbreed enkele kilometers kan het klimaat overgaan van de vochtige tropische hitte van het Amazonegebied in de sneeuw van de bergtoppen.
Op een dag reisden wij van de heuvels bij de bovenloop van de Amazone naar de hoge bergen rond Quito. Terwijl onze auto naar boven klom, zagen wij hoe het tropisch regenwoud langzaam veranderde in nevelwoud, dat ten slotte plaats maakte voor een woest gebied met grassen en struiken, de páramo. De veranderingen in het landschap waren zo opzienbarend dat het was alsof wij in enkele uren van equatoriaal Afrika naar de Schotse hooglanden waren gereisd.
Veel Ecuadoriaanse steden liggen in door de bergen beschutte valleien, waar het klimaat wordt beschreven als het hele jaar door lenteachtig. Maar plaatsen hoog in de Andes kunnen op elk willekeurig moment met elk van de vier jaargetijden te maken krijgen — en soms met alle vier op één dag! Zoals een ervaren reiziger het uitdrukte, is „het meest voorspelbare van het weer in Ecuador de onvoorspelbaarheid ervan”.
Kolibries en condors
De variatie in het klimaat zorgt voor een bijzonder rijke fauna en flora. Ecuador telt ruim 1500 soorten vogels, wat tweemaal zoveel is als het totaal voor de hele Verenigde Staten en Canada en een zesde van alle bekende soorten in de wereld. Ze worden allemaal aangetroffen in een land dat kleiner is dan Italië.
De heel kleine kolibries genoten veruit onze voorkeur — daarvan zijn er zo’n 120 soorten in Ecuador. Wij zagen ze voor het eerst in stadstuinen, waar ze vroeg in de ochtend druk bezig waren met het verkennen van groepjes bloeiende struiken. Ook diep in het Amazoneregenwoud komen ze voor en zelfs op door de wind geteisterde hellingen hoog in de Andes.
In het stadje Baños sloegen wij een uur lang een Gould-violetoorkolibrie gade die zich te goed deed aan de inhoud van een groepje rode hibiscusbloemen. Terwijl hij onvermoeibaar voor de ene bloem na de andere hing en handig de kostbare nectar opzoog, kwam er een concurrent aangevlogen die een rustiger benadering verkoos. Het was een Victoriasylfe, die er met zijn lange zwarte staart uitziet als een zwarte komeet wanneer hij rond zijn territorium snort om rivalen te verjagen. In plaats van in de lucht te blijven hangen, ging deze kolibrie op de stam zitten en doorboorde de bloemen van achteren om de nectar eruit te halen.
Niet alle Ecuadoriaanse vogels zijn zo klein. De majestueuze condor, de grootste van alle roofvogels, zweeft nog steeds boven de Andes, zij het in aanzienlijk kleinere aantallen dan vroeger. Wij speurden constant de hoge toppen af, in de hoop zijn onmiskenbare silhouet te zien, maar tevergeefs. In het Amazonegebied is de harpij — de sterkste roofvogel ter wereld — al even moeilijk te ontdekken. Een groot deel van de dag zit hij onopvallend op een tak van een enorme boom in het ongestoorde regenwoud, klaar om zich op een argeloze luiaard of aap te storten.
Geneeskrachtige planten
Veel van de in Ecuador gevonden planten zijn niet alleen decoratief maar ook geneeskrachtig. Tijdens ons bezoek aan het Podocarpus Nationaal Park in het zuiden van het land wees onze gids ons een kleine boom met rode bessen aan. „Dat is een cascarillaboom”, vertelde hij. „Uit de bast ervan wordt al eeuwen kinine gewonnen.” Tweehonderd jaar geleden redde in het nabijgelegen Loja kinine het leven van een Spaanse adellijke dame die aan malaria dreigde te sterven. De faam van kinine, bij de Inka al lang bekend, verbreidde zich in snel tempo over de hele wereld. Hoewel de cascarillaboom op het eerste gezicht onbetekenend lijkt, heeft het uit zijn bast gewonnen geneesmiddel menig leven gered.
Het nevelwoud waar de bewuste boom gedijt, herbergt ook veel oude bomen, waarvan de knoestige takken versierd zijn met slingers gestekelde bromelia’s, enkele daarvan met felrode bloesems. Deze afgelegen wouden zijn ook een toevluchtsoord voor de brilbeer, de ocelot en de poema, en herbergen eveneens talloze plantesoorten die botanisten nog proberen te catalogiseren.
Wetenschappers bestuderen thans een nietige Ecuadoriaanse kikker, in de hoop betere pijnstillers te vinden. De huid van deze pijlgifkikker scheidt een pijnstiller af die 200 maal zo sterk zou zijn als morfine.
Hoog in de Andes zagen wij enkele planten die in niets leken op planten die wij ooit eerder hadden gezien. De Puya, een bromeliasoort die kolibries trekt, deed ons denken aan een reusachtige ouderwetse bezem, die staat te wachten tot iemand hem pakt om het omringende terrein schoon te vegen. In beschutte kommen van de desolate páramo staan kleine quinoabosjes. Deze geharde, struikachtige boom van slechts twee tot drie meter hoog groeit op dezelfde hoogte als de dennen van de Himalaja. Het bijna ondoordringbare kreupelhout vormt een welkom toevluchtsoord voor vogels en andere dieren.
In het Amazoneregenwoud zijn de bomen echter hoog en talrijk. Tijdens een bezoek aan het Biologisch Station Jatun Sacha stonden wij onder een woudreus van ruim dertig meter hoog. Plotseling werden wij opgeschrikt door een lichte beweging bij zijn enorme steunwortels. Toen merkten wij dat in een van de spleten in de wortels een familie van heel kleine vleermuizen huisde. Die ontmoeting herinnerde ons eraan dat het woud afhankelijk is van veel van deze symbiotische relaties. Vleermuizen, belangrijke zaadverspreiders en bevruchters van het regenwoud, zijn een belangrijke bondgenoot van de bomen die ze bescherming bieden.
Markten in de bergen
Zo’n veertig procent van de bevolking van Ecuador bestaat uit Indianenstammen. De verschillende etnische groepen — elk met hun eigen kenmerkende kleding — kom je in de meeste Andesdalen tegen. Vaak zagen wij Indiaanse vrouwen steile paden op de berghellingen beklimmen, onder het lopen schapewol spinnend. Het leek wel of bijna geen helling te steil voor hen was om te bebouwen. Van een veld maïs dat wij bekeken, bedroeg de helling naar onze mening minstens 45 graden!
De markten van Ecuador, zoals die van Otavalo, zijn beroemd geworden. Het zijn centra waar de plaatselijke bevolking inkopen doet of dieren en agrarische produkten verkoopt, naast de traditionele geweven artikelen of andere kunstnijverheid. Daar de plaatselijke bevolking in klederdracht naar de markt gaat, is zo’n markt een schouwspel dat veel toeristen trekt. Jehovah’s Getuigen maken ook van marktdagen gebruik om de bijbelse boodschap met de bevolking te delen.
Het aantrekkelijke van het werk van de wever is onder meer dat het een oud ambacht is en er royaal gebruik wordt gemaakt van traditionele kleuren en motieven. De mensen van de Andes weefden hun vermaarde poncho’s al lang voor de komst van de Spanjaarden. Hoewel hun techniek gemoderniseerd is, vervaardigen deze hardwerkende Indianen nog steeds mooie gebreide kleding en wandkleden.
Bergen in de mist
Rijden door de Andes is niets voor iemand die last heeft van wagenziekte. De wegen draaien en kronkelen, klimmen en dalen vlak langs de rand van bochtige dalen. De onverschrokken reiziger wordt beloond met een steeds wisselend panorama, dat zich slechts als ontzagwekkend laat kwalificeren.
Toen wij voor de eerste keer de Andes inreden, werd onze auto gehuld in mist, die ons bijna constant vergezelde. Soms doken wij uit de mist op en zagen dan tot in de eindeloze verte golf na golf van in nevels gehulde dalen liggen. Op onze tocht door het Andesgebergte scheen de mist een spelletje met ons te spelen. Het ene moment was een dorp waar wij doorheen reden totaal in mist gehuld, terwijl enkele minuten later het volgende dorp in het heldere zonlicht baadde.
Soms wervelde de mist op van beneden; soms rolde hij naar beneden van de bergtoppen boven ons. Hoewel het vervelend was als een prachtig vergezicht werd verstoord, verleende de mist wel iets imponerends en mysterieus aan de hoge toppen die eruit oprezen. Belangrijker is dat hij leven geeft aan het nevelwoud, dat er kostbaar vocht aan ontleent.
Op onze laatste ochtend in Ecuador trok de mist op. Enkele uren lang hadden wij een schitterend uitzicht op de Cotopaxi — een bijna volmaakte, met sneeuw bedekte kegel. Deze actieve vulkaan, de hoogste ter wereld, is nu het centrale punt in een nationaal park. Toen wij dichter bij de top kwamen, kregen wij tot onze verbazing een grote gletsjer in het oog, die heel langzaam langs een van zijn hoogste hellingen naar beneden schuift. Op een hoogte van bijna 6000 meter weet hij de krachtige equatoriale zon te weerstaan.
Toen ons vliegtuig de dag daarop Quito verliet voor onze thuisreis, vingen wij onze laatste glimp op van Ecuador. In het vroege ochtendlicht zagen wij de Cayambe, een andere met sneeuw bedekte vulkaan, zich boven de mist uit worstelen met een bijna gouden glinstering in het zonlicht. Omdat zijn top bijna exact op de equator ligt, leek deze vulkaan ons een passend afscheidssymbool toe van het fascinerende land dat wij bezocht hadden — Ecuador, het land op de equator. — Ingezonden.
[Illustraties op blz. 25]
Andeslandschap, met de vulkaan de Cotopaxi op de achtergrond
Indiaanse bloemenverkoopster
[Illustraties op blz. 26]
1. Wilde banaan
2. Toekanbaardvogel
[Verantwoording]
Foto: Zoo de Baños