De Katholieke Kerk en de evolutie

Door Ontwaakt!-correspondent in Italië

OP 26 april 1882 werd in de Londense Westminster Abbey Charles Darwin ter aarde besteld. Een kerk zal sommigen misschien de meest ongepaste plaats toeschijnen om de man te begraven die ervan beschuldigd werd met zijn evolutionaire theorie der natuurlijke selectie ’God onttroond’ te hebben. Toch bevindt Darwins graftombe zich daar al meer dan een eeuw.

Nadat in 1859 Darwins Origin of Species (De oorsprong der soorten) was verschenen, begonnen theologen geleidelijk tot de evolutie over te hellen. De theoloog Carlo Molari schreef dat in het begin van deze eeuw een fase van „openlijke oorlogvoering” plaats maakte voor een „staakt-het-vuren”. Daarna kwam het, zo zei hij, halverwege deze eeuw tot een „bestand” en uiteindelijk tot de huidige „vrede”.

Vóór Darwin

Darwin was uiteraard niet de grondlegger van de evolutiegedachte. Filosofen uit de grijze oudheid hadden al theorieën opgebouwd over de transformatie van de ene levensvorm in de andere. De eerste moderne evolutionistische hypothesen zijn terug te voeren op een aantal achttiende-eeuwse naturalisten.

In de achttiende en de negentiende eeuw brachten veel geleerden allerlei evolutietheorieën naar voren, hoewel het woord „evolutie” zelden werd gebruikt. Darwins grootvader, Erasmus Darwin (1731–1802), presenteerde een aantal evolutionaire denkbeelden in een van zijn werken, en dat werk werd op de index van verboden boeken van de Katholieke Kerk geplaatst.

Waarom het tot een „openlijke oorlogvoering” kwam

Sommigen in de seculiere wereld zagen in Darwins theorie een bruikbaar instrument om de macht van de geestelijkheid te verzwakken. Dus ontbrandde er een felle strijd. In 1860 verkondigden de Duitse bisschoppen: „Onze voorouders zijn rechtstreeks door God geschapen. Wij verklaren de opvatting van hen die durven beweren dat de mens, voor zover het zijn lichaam betreft, door spontane transformatie uit een onvolmaakt wezen ontstond, volkomen in strijd met de Heilige Schrift en het Heilig Geloof.”

In dezelfde geest prees in mei 1877 paus Pius IX de Franse arts Constantin James voor een publikatie tegen de evolutie en ter verdediging van het scheppingsverslag in Genesis. De eerste fase van het conflict bereikte een climax met een serie brieven die tussen 1905 en 1909 gepubliceerd werden door de pauselijke Bijbelcommissie. In een daarvan verklaarde de commissie dat de eerste drie hoofdstukken van Genesis historisch zijn en opgevat moeten worden als „feitelijke geschiedenis”.

„Staakt-het-vuren” en „bestand”

Maar naarmate het aanzien van Darwins theorie in academische kringen groeide, begonnen katholieke theologen, onder wie de Franse jezuïet Teilhard de Chardin, tot het evolutionisme over te gaan. Hoewel Teilhards denkbeelden verschilden van die van orthodoxe evolutionisten, achtte hij vanaf 1921 de „biologische evolutie . . . steeds zekerder te constateren”. De tendens tot verzoening tussen het katholieke geloof en het evolutionisme tekende zich steeds duidelijker af.

In 1948 verklaarde een andere jezuïet: „Ruim twintig jaar heeft zich een buitengewone stijging voorgedaan in het aantal theologen, boven alle verdenking als het gaat om orthodoxie, die verzoening [tussen de evolutie en het katholieke geloof] mogelijk verklaren indien die binnen bepaalde grenzen blijft.” Rond dezelfde tijd herriep de pauselijke Bijbelcommissie veel van wat ze in 1909 had geschreven ter verdediging van het scheppingsverslag in Genesis.

In 1950 stond in de door Pius XII uitgevaardigde encycliek Humani generis, dat katholieke geleerden de evolutietheorie als een plausibele hypothese konden bezien. De paus zei echter wel: „Het katholieke geloof verplicht ons op het standpunt te blijven staan dat zielen rechtstreeks door God geschapen worden.”

Waarom de zogenoemde vrede?

Carlo Molari merkt op dat, een enkele uitzondering daargelaten, sinds het oecumenisch concilie Vaticanum II „de bezwaren tegen evolutietheorieën definitief uit de weg geruimd zijn”. Veelzeggend is dat paus Johannes Paulus II in oktober 1996 verklaarde: „Thans, bijna een halve eeuw na het verschijnen van de encycliek [van Pius XII], brengt nieuwverworven kennis ons tot het besef dat de evolutietheorie meer is dan een hypothese. Het is werkelijk opmerkelijk dat deze theorie geleidelijk door onderzoekers aanvaard is.”

De historicus Lucio Villari noemde de verklaring van de paus een „beslissende erkenning”. Een kop in de conservatieve Italiaanse krant Il Giornale luidde: „De paus zegt dat wij misschien van de apen afstammen”. En het blad Time concludeerde dat de erkenning van de paus „de aanvaarding door de kerk van de evolutie weerspiegelt”.

Wat is de reden voor wat wel is betiteld als „dit aanmerkelijk soepeler standpunt tegenover het evolutionisme” van de kant van katholieke leiders? Waarom heeft de Rooms-Katholieke Kerk zich verzoend met de evolutieleer?

Het is duidelijk dat veel katholieke theologen de bijbel beschouwen als „het woord van mensen” en niet als „het woord van God” (1 Thessalonicenzen 2:13; 2 Timotheüs 3:16, 17). De Katholieke Kerk hecht meer geloof aan het woord van hedendaagse evolutionisten dan aan dat van Gods Zoon, Jezus Christus, die de nauwkeurigheid van het scheppingsverslag in Genesis bevestigde met de woorden: „Hebt gij niet gelezen dat hij die hen heeft geschapen, hen van het begin af als man en als vrouw heeft gemaakt?” (Mattheüs 19:4) Aan wiens mening moet volgens u het meeste gewicht worden toegekend?

[Kader op blz. 13]

Jehovah’s Getuigen en de evolutie

Jehovah’s Getuigen hebben consequent vastgehouden aan Christus’ leerstelling dat God het eerste mensenpaar rechtstreeks heeft geschapen en hen „als man en als vrouw heeft gemaakt” (Mattheüs 19:4; Genesis 1:27; 2:24). In 1886 noemde Deel I van Millennial Dawn (later Studies in the Scriptures ofte wel Schriftstudiën genoemd, waarvan Deel I, Het Goddelijk Plan der Eeuwen, in 1908 in het Nederlands verscheen) het darwinisme „een onhoudbare theorie”, en in 1898 hield de brochure The Bible Versus the Evolution Theory het bijbelse scheppingsverslag hoog. Het bijbelse scheppingsverslag werd ook verdedigd in de boeken The New Creation (1904) en Creation (1927; in het Nederlands Schepping, 1931), evenals in vroege artikelen in De Wachttoren en The Golden Age.

Toen paus Pius XII in 1950 zijn encycliek Humani generis uitvaardigde, publiceerden Jehovah’s Getuigen Evolution Versus the New World (Evolutie contra de Nieuwe Wereld, 1953). Deze brochure bevat wetenschappelijke en historische bewijzen voor het bijbelse scheppingsverslag en hekelt de door sommige geestelijken gedane pogingen om „een verbond [te] sluiten tussen de evolutie en de Bijbel”. Het boek Is de mens ontstaan door evolutie of door schepping? (Engels 1967, Nederlands 1968) houdt ook het bijbelse scheppingsverslag hoog, evenals het boek Leven — Hoe is het ontstaan? Door evolutie of door schepping?, dat in 1985 verscheen, en talrijke artikelen in De Wachttoren en Ontwaakt!

Zo zijn velen door Jehovah’s Getuigen bekend geraakt met de overweldigende bewijzen dat het God is „die ons heeft gemaakt, en niet wijzelf”. — Psalm 100:3.