Op zoek naar een paradijs zonder problemen
„HET enige wat wij willen, is een veilige en misschien ouderwetse leefstijl creëren waar mensen om elkaar geven”, verklaarde een Brits echtpaar. Zij besloten naar een tropisch eilandparadijs op zoek te gaan en daar een gemeenschap te stichten die vreedzaam zou samenleven. U kunt hun gevoelens ongetwijfeld begrijpen. Wie zou de mogelijkheid om in een paradijs zonder problemen te leven niet met beide handen aangrijpen?
Is afzondering de oplossing?
Het idee op een eiland te wonen, spreekt veel paradijszoekers aan, want afzondering biedt een mate van veiligheid. Sommigen kiezen voor eilanden voor de Panamese kust van de Grote Oceaan of voor eilanden in het Caribisch gebied, zoals die voor de kust van Belize. Anderen richten hun aandacht op idyllische plekjes in de Indische Oceaan — de Seychellen bijvoorbeeld.
Wat er allemaal komt kijken bij de vestiging van een geïsoleerde gemeenschap tart elk voorstellingsvermogen. Zelfs indien er genoeg geld beschikbaar is, kan de geldende wetgeving een snelle landaankoop belemmeren. Maar stel dat u het ideale tropische eiland heeft weten te bemachtigen, zou u daar dan gelukkig zijn? Zouden zich in uw paradijs geen problemen voordoen?
De afgelegen eilanden rond de kust van Groot-Brittannië huisvesten nu een groeiende bevolking. De nieuwe bewoners zijn hoofdzakelijk mensen die afzondering en vrede zoeken. Een man die in zijn eentje op het zo’n honderd hectare tellende eiland Eorsa voor de westkust van Schotland woont, zegt dat hij zich nooit eenzaam voelt omdat hij zijn handen vol heeft aan de zorg voor zijn kudde van honderd schapen. Anderen die de afzondering van een eiland hebben gezocht, voelen zich al snel eenzaam. Naar verluidt hebben sommigen een poging gedaan zich van het leven te beroven en was hulpverlening nodig.
Veel mensen geloven dat een idyllisch tropisch eiland een paradijs zou zijn. Het wonen in een zacht klimaat waar extreme weersomstandigheden zelden voorkomen, trekt hen wel. Maar de bezorgdheid over een mogelijke mondiale opwarming en de daaruit voortvloeiende stijging van de zeespiegel heeft onder veel eilandbewoners paniek veroorzaakt. De bewoners van de laaggelegen atollen die met elkaar het territorium van Tokelau in het westen van de Grote Oceaan vormen en ook die van de verspreid liggende Malediven in de Indische Oceaan, eilanden die bij vloed nog geen twee meter boven de zeespiegel uitsteken, voelen zich eveneens bedreigd.
Bijna veertig verschillende regeringen hebben zich verenigd in een federatie, de Small Island Developing States, om zich van steun te verzekeren in hun benarde situatie. Hoewel de bewoners van kleine eilanden over het algemeen een hoge levensverwachting hebben en de zuigelingensterfte er laag is, kampen zij voortdurend met ernstige milieuproblemen. Olievlekken en vuile zeeën ondermijnen de economie van sommige eilanden. Andere worden een stortplaats voor giftig afval waarvan grotere landen zich willen ontdoen.
Zelfs de bekoring op zich van de eilanden als toevluchtsoord voor paradijszoekers vormt een bedreiging. In welk opzicht? Doordat toeristen in grote aantallen naar de zonnige kusten van de eilanden komen, raken de eilanden overvol en de schaarse hulpbronnen uitgeput. Deze bezoekers verergeren ook het vervuilingsprobleem. In het Caribisch gebied bijvoorbeeld wordt slechts een tiende van het afvalwater dat jaarlijks door de twintig miljoen bezoekers wordt geproduceerd op de een of andere manier gezuiverd.
Iets dergelijks gebeurt op andere exotische plekken. Neem het geval eens van Goa aan de westkust van India. „Het massatoerisme ’vergiftigt een paradijs’”, verklaarde de Londense Independent on Sunday. Officiële schattingen laten een stijging van 10.000 toeristen in 1972 tot ruim een miljoen in het begin van de jaren ’90 zien. Eén groep waarschuwt dat Goa’s fragiele ecologie en unieke cultuur worden bedreigd door de hebzucht van hoteleigenaars die staan te trappelen om van de toevloed van toeristen te profiteren. Een rapport van de Indiase regering bevestigt dat sommige hotels illegaal op het strand gebouwd zijn. Het zand is afgegraven, bomen zijn geveld en duinen geëgaliseerd. Het afvalwater wordt op het strand geloosd of lekt in nabijgelegen padievelden, waardoor de vervuiling zich verbreidt.
Vrij van misdaad?
De geleidelijke opmars van de criminaliteit bezoedelt de reputatie van zelfs de vredigste gebieden. Van het kleine Caribische eiland Barbuda komt een verslag met als kop „Bloedbad in het paradijs”. Het beschrijft in detail de gruwelijke moord op vier mensen aan boord van een luxueus jacht dat voor de kust van het eiland voor anker lag. Dergelijke incidenten vergroten de bezorgdheid over de verbreiding van de misdaad in het hele gebied.
„Drugs aanleiding tot bendeoorlogen in ’paradijs’”, luidde de kop van een verslag in de Londense Sunday Times over een land in Midden-Amerika. Een plaatselijke redacteur betreurde het feit dat het met de vrede gedaan was en vertelde: „Nu is het gewoon om als je ’s morgens wakker wordt een zestienjarige knaap in een plas bloed op straat te zien liggen.”
Mensen die een paradijselijke leefgemeenschap willen opzetten, hopen personen aan te trekken die ermee akkoord gaan vreedzaam te leven. Maar hoe ziet de realiteit er uit? In het geval van het Britse echtpaar dat aan het begin van dit artikel werd genoemd, rezen er al snel meningsverschillen. Enkele van de geïnteresseerden in hun onderneming wilden duidelijk geld met het project verdienen. „Wij willen geen leiders”, verklaarde de promotor. „Ons gaat het erom onze middelen bij elkaar te leggen om alles op poten te zetten. Ik noem het een utopische leefgemeenschap.” Dit is zeker niet het eerste project van die soort. — Zie het kader „Experimenten met als paradijs bedoelde leefgemeenschappen”.
Sommige andere paradijszoekers geloven dat zij hun doel zullen bereiken door de loterij te winnen. Maar op deze manier verworven financieel gewin brengt zelden geluk. In februari 1995 berichtte The Sunday Times dat er in de familie van Groot-Brittanniës grootste winnaar in de loterij tot dusver, een bittere interne machtsstrijd aan de gang was; winnen had hun niets dan „wrok, ruzies en desillusie” gebracht. Dat is in dergelijke situaties niet ongewoon.
In een studie die de journalist Bernard Levin heeft gemaakt van het zoeken door de mens naar Utopia verklaart hij over de „droom in een oogwenk rijk te worden”: „Zoals bij zo veel dromen blijft de nachtmerrie niet lang uit. Er bestaan te veel authentieke verhalen over snel verworven rijkdom die tot volslagen rampen (waaronder zelfdodingen) leidde, om ze als toeval af te doen.”
Hoe staat het met doemsdagsekten?
Aan andere paradijsplannen zaten bepaald sinistere kanten. In een verslag over de belegering door federale agenten in Waco (Texas) van het complex van de Branch Davidians in 1993 wees een krant op het „explosieve mengsel van vuurwapens, indoctrinatie en een doemsdagprofeet” dat tot het debâcle had geleid. Droevig genoeg is dit geen opzichzelfstaand incident.
De volgelingen van wijlen Bhagwan Shri Rajneesh, een Indiaas geestelijk leider, stichtten een leefgemeenschap in Oregon maar kwetsten de morele gevoelens van hun buren. De enorme rijkdom van hun leider en hun experimenten op seksueel gebied deden afbreuk aan hun bewering „een schitterende oase” gesticht te hebben.
Veel sekten die geleid worden door mensen die op een paradijs hopen, eisen dat hun volgelingen vreemde riten verrichten, die soms tot gewelddadige confrontaties leiden. De columnist Ian Brodie legt uit: „Sekten bieden een toevlucht en een geordende samenleving voor mensen die het gevoel hebben in een vacuüm te leven of die de druk van de echte wereld niet aankunnen.” Niettemin getuigen zijn woorden ervan dat veel mensen het heerlijk zouden vinden in een paradijs te leven.
Een paradijs vrij van narigheid
De lijst van problemen lijkt eindeloos: vervuiling, misdaad, drugsgebruik, overbevolking, etnische conflicten, politieke omwentelingen — om nog maar te zwijgen van de problemen die alle mensen treffen, ziekte en dood. De conclusie is onontkoombaar dat er nergens op deze planeet een paradijs is dat volkomen vrij van narigheid is. Bernard Levin erkent dan ook: „De scorekaart van de mensheid vertoont een smet en die lijkt er al bijna zo lang te zitten als de mensheid bestaat. Ze wordt gevormd door het onvermogen om gelukkig te leven in de directe nabijheid van meer dan een handjevol andere menselijke wezens.”
Er zal echter een wereldomvattend paradijs komen dat werkelijk vrij van problemen zal zijn. Een bovenmenselijke macht garandeert dat het stand zal houden. Ja, ruim vijf miljoen mensen werken er nu al aan en zij verheugen zich reeds in een kostbare eenheid en een betrekkelijk probleemloze gemeenschap. Waar kunt u hen vinden? Hoe kunt u delen in dezelfde hoop en voordelen die zij nu genieten? En hoe lang zal dat komende paradijs blijven bestaan?
[Kader op blz. 6]
Experimenten met als paradijs bedoelde leefgemeenschappen
In het begin van de negentiende eeuw stichtten de Franse socialist Étienne Cabet (1788–1856) en 280 metgezellen een communale nederzetting in Nauvoo (Illinois, VS) gebaseerd op zijn idealen. Maar binnen acht jaar rees er zo veel onenigheid in de leefgemeenschap dat ze al snel uiteenviel, evenals soortgelijke groepen in Iowa en Californië.
Een andere Fransman, Charles Fourier (1772–1837) ontwikkelde ideeën voor een coöperatieve agrarische gemeenschap met wisselende rollen voor al haar leden. Elk individu zou beloond worden op basis van het succes van de groep als geheel. Maar de langs deze lijnen opgezette gemeenschappen in zowel Frankrijk als de Verenigde Staten waren van korte duur.
Omstreeks dezelfde tijd stelde de maatschappelijk hervormer Robert Owen uit Wales (1771–1858) coöperatieve dorpen voor waar honderden mensen zouden samenleven met gemeenschappelijke keuken- en eetruimten. Individuele gezinnen zouden in hun eigen appartement wonen en voor hun kinderen zorgen totdat die de leeftijd van drie jaar bereikten. Daarna moest de zorg voor hen worden overgenomen door de hele gemeenschap. Maar Owens experimenten mislukten en hij verloor een groot deel van zijn privé-vermogen.
John Noyes (1811–1886) werd de stichter van wat The New Encyclopædia Britannica „de succesvolste van de utopische socialistische leefgemeenschappen in de Verenigde Staten” noemt. Toen zijn volgelingen het monogame huwelijk lieten varen en promiscue seksuele relaties op basis van louter wederzijds goedvinden toestonden, werd Noyes gearresteerd wegens overspel.
Laissez Faire City, een soort „kapitalistisch Utopia” in Midden-Amerika, is een recente poging om zo’n utopische leefgemeenschap op te zetten, bericht de Londense Sunday Times. Het project zocht investeerders. Gelokt door het vooruitzicht in „de wonderstad van de 21ste eeuw” te wonen, werden paradijszoekers uitgenodigd $5000 over te maken en mee te doen aan een soort piramideverkoop, waarbij naar gelijkdenkenden gezocht werd die op hun beurt hun geld zouden investeren. Naar verluidt is het enige wat men voor dit geldbedrag krijgt een vliegticket om het project te bekijken „mocht een land er ooit toe overgehaald worden het bouwruimte te geven en er een klein hotel gebouwd worden”, merkte de krant op. De hoop dat daar enig „paradijs” wordt opgezet, is niet reëel.
[Illustratie op blz. 7]
Een eiland spreekt veel paradijszoekers aan. Maar de criminaliteit bezoedelt thans zelfs de vredigste gebieden