Bijenhouden — Een „zoet” verhaal

Door Ontwaakt!-correspondent in Griekenland

HET ochtendgloren spreidt aarzelend zijn zachte licht over de hemel uit. In de koelte en mist van de vroege ochtend stopt onder aan een berghelling zachtjes een open bestelauto aan de kant van de weg. Er stappen twee schimmige figuren uit, die handschoenen, laarzen, een katoenen overall en een breedgerande hoed met sluier dragen. Met behoedzame maar snelle bewegingen laden ze tientallen houten kisten op de wagen. Een stel dieven die er met een gemakkelijke buit vandoor gaan? Nee, een stel bijenhouders of imkers die hun leger van kostbare bijen goed verzorgen — klaar om op pad te gaan, op weg naar een andere bestemming waar nectar producerende planten staan.

Imkers zijn een speciaal soort mensen, die zich mogen beroemen op een interactieve relatie met een speciaal soort insekten. Aan de ene kant is er de honingbij, economisch gezien misschien wel de meest waardevolle van alle insekten, die honing en bijenwas produceert en allerlei gewassen bestuift. Aan de andere kant zijn er de mensen die hun kostje bijeenscharrelen met het houden van bijen maar die ook van deze kleine diertjes houden en „begrijpen hoe ze in elkaar zitten”, zoals een van hen het uitdrukt.

Een toezichthouder op „alledaagse wonderen”

Imker worden klinkt misschien simpel: Koop een aantal kasten met bijenvolken, zet ze op een plek waar nectar wordt geproduceerd en kom na enkele maanden terug om de produkten te oogsten. Maar zo gaat het niet in zijn werk. Om erachter te komen wat er feitelijk bij komt kijken, spraken wij met John en Maria, professionele imkers, die ons met plezier over hun geliefde beroep vertelden.

„Bijenhouden is een oefening in alledaagse wonderen”, vertelt John terwijl hij zich over een open kast buigt. „Tot dusver heeft niemand een helder begrip van het hooggeorganiseerde gemeenschapsleven, de geavanceerde communicatievaardigheden en de magnifieke werkgewoonten van de honingbij.”

John gaat terug in de geschiedenis van het professionele bijenhouden en vertelt dat imkers vroeger de honing oogstten door de volken te vernietigen, die in holle bomen en andere holten woonden. Maar in 1851 ontdekte Lorenzo Lorraine Langstroth, een Amerikaanse bijenhouder, dat bijen ruimten van een millimeter of zes tussen de van was gemaakte raten laten. Er konden dus houten kasten van menselijke makelij gebruikt worden waarin een zelfde ruimte tussen de ratenraampjes wordt gelaten. Nu werd het mogelijk de afzonderlijke raampjes uit een bijenkast te halen en honing en was te oogsten zonder de kolonie te vernietigen.

„Om met succes bijen te houden,” vervolgt John, „moet je een sterke genegenheid voor je bijenvolken hebben. Je bent als een vader voor je bijen, en ik geloof dat ze dat beseffen en dienovereenkomstig reageren. Je wordt ook hun dokter, hun verzorger en degene die ze in de moeilijke winterperiodes van voedsel voorziet.”

Maria voegt daaraan toe: „Met een enkele blik op een bijenkast, die meestal tussen de 8000 en 80.000 bijen bevat, komt een goede imker een heel eind. Als je ervaring hebt, kun je wanneer je de kast opent alleen al uit de klank van het gezoem afleiden of de kolonie welvarend, produktief en ’gelukkig’ is; of ze honger heeft; of ze ’verweesd’ is omdat de koningin gestorven is; of ze geagiteerd is door iets onaangenaams; en nog veel, veel meer.”

Belangrijke factoren voor succesvol bijenhouden

„Een zorgvuldige keuze van de plaats waar een imker zijn kasten neerzet, is van essentieel belang”, vertelt John. „Wij doen veel moeite om bloeiende weilanden te lokaliseren waar de bijen voedsel kunnen vinden.

De imker kan op zoek gaan naar sinaasappel- en lindebloesems om zijn volken bezig te houden. In de zomer en herfst zal een gebied met dennen en sparren helpen om honing van goede kwaliteit te produceren die een lichtrode kleur heeft; die verkoopt goed op de markt. Velden met bloeiende wilde tijm zorgen voor de beste honingsoort — de koning van de honing, zoals bijenhouders die noemen. De bijen foerageren ook op witte klaver, gele honingklaver en alfalfa.”

Gezond verstand is van het grootste belang. Maria legt uit: „Wanneer wij de kasten in een bergachtig gebied zetten, is het gunstig ze onder aan de berg te zetten. De bijen kunnen daardoor naar boven vliegen, de volop bloeiende bomen bezoeken en dan — beladen — gemakkelijker, afdalend naar hun kasten terugvliegen. Zouden de kasten hoog op de helling staan, boven de bomen, dan zouden de bijen uitgeput raken, wat de produktiviteit van de kolonie ongunstig zou beïnvloeden.”

„Iedere imker begrijpt de vitale rol die de koningin in het welzijn en de produktiviteit van een volk speelt”, zegt John als hij behoedzaam een van de raampjes ophoudt waarin middenin een jonge koningin genesteld zit. „In kasten die povere hoeveelheden broed en honing produceren, moet de koningin gedood en vervangen worden. Volken met jonge koninginnen maken de meeste honing. Ook nemen wij, wanneer wij nieuwe volken willen vormen, een gezonde dubbele kast die wemelt van de bijen en scheiden de boven- van de onderkast. In de ene helft huist de koningin, dus zetten wij in de andere helft een jonge, bevruchte koningin. Tegen de tijd dat de planten in bloei staan, zal de nieuwe koningin eitjes aan het leggen zijn en de kast vullen met jonge werkbijen.”

Hoe lang leeft een bij? Ons wordt verteld dat de levensduur van de werkbij omgekeerd evenredig is aan haar ijver. In de zomer, wanneer een bij zo’n vijftien uur per dag van bloem naar bloem vliegt, met een snelheid van zo’n 21 kilometer per uur, leeft ze maar zes weken. De wintertijd is lichamelijk minder zwaar voor de bijen, omdat ze dan maar twee tot drie uur per dag werken, zodat ze er soms in slagen enkele maanden in leven te blijven.

Diverse produkten

Het eerste waaraan gedacht wordt als wij het over bijenhouden hebben, is uiteraard honing. Deze zoete, stroperige vloeistof is door de werkbij bewerkte nectar. Een commerciële kast kan gemiddeld 29 kilo per jaar opleveren. Bijenwas is een waardevol bijprodukt van de activiteit van de honingbij. Een honingraat is zo’n vijf tot zes jaar bruikbaar. Tegen die tijd is ze donkerder van kleur geworden doordat er allerlei microben en parasieten op wonen en moet ze vervangen worden. Uit de afgedankte honingraten wordt bijenwas gewonnen. De gemiddelde commerciële produktie bedraagt 9 tot 18 kilo op elke ton honing die geoogst wordt.

Stuifmeel — de voornaamste bron van eiwitten, vitaminen, mineralen en vet voor de ontwikkeling van koningin, werkbij en dar — wordt tevens door sommige mensen aangeprezen als een prima natuurlijk geneesmiddel voor een aantal fysieke kwalen. Een kast kan in één jaar zo’n vijf kilo stuifmeel opleveren. Propolis is een substantie die bijen gebruiken om hun kast te isoleren en om eventuele indringers in te kapselen die te groot zijn om verwijderd te worden.

De produktie van ongeveer een vierde van het voedsel dat wij gebruiken, is direct of indirect afhankelijk van het vermogen van de honingbij om gewassen te bestuiven. Appelen, amandelen, watermeloenen, pruimen, peren, komkommers en verschillende soorten bessen zijn voor hun bestuiving allemaal van bijen afhankelijk. Hetzelfde geldt in de zaaizaadteelt voor verscheidene gewassen, waaronder wortelen en uien, en zelfs voor zonnebloemen. Ook op vlees en zuivelprodukten hebben bijen invloed, omdat ze de alfalfa bevruchten die veevoer wordt.

„Instinctief wijs”

„Ik denk dat de meeste imkers wel in God geloven”, zegt Maria, die ons herinnert aan ons onvermogen de ingewikkelde sociale structuur van de bijen te verklaren, hun fascinerende opbouw van een complex gemeenschapsleven en hun schitterende vaardigheden op het gebied van oriëntatie en communicatie. Veel mensen die bijen bestuderen en verzorgen, zullen dit alles vlot toeschrijven aan het feit dat bijen „instinctief wijs” zijn, een instinct dat hun edelmoedig is toebedeeld door onze Grootse Schepper, Jehovah God. — Vergelijk Spreuken 30:24.

[Kader/Illustraties op blz. 26]

Van de bloem naar uw tafel

1 De vliegbij bezoekt een bloem en verzamelt nectar

Bij het bezoeken van bloemen verzamelen de bijen nectar in hun honingblaas, een uitstulping van de slokdarm. Om deze blaas te vullen, moet de honingbij tussen de 1000 en 1500 bezoeken aan afzonderlijke bloempjes brengen

2 Terug in de kast wordt de nectar opgeslagen in de honingraat

Bij thuiskomst ledigt de vliegbij haar honingblaas in de mond van een jonge werkbij. De werkbij deponeert de nectar dan in een cel en verricht de taken die nodig zijn om de nectar in honing om te zetten

3 De imker oogst de honing

Met een verhit lemmet schrapt hij de was weg die de cellen in elk raampje bedekt. Dan zet hij de raampjes in een honingslinger, om met behulp van de middelpuntvliedende kracht de honing eruit te verwijderen

4 De honing wordt in potten gedaan of in kleine porties verpakt

De etiketten op honingpotten vertellen op welke planten de bijen hebben gefoerageerd. Als de pot doorschijnend is, kunt u de kwaliteit misschien beoordelen aan de hand van de kleur van de honing

5 Honing is goed voor uw gezondheid!

Honing wordt gemakkelijk door het lichaam opgenomen en snel in energie omgezet. Uit verslagen blijkt dat honing gebruikt kan worden voor het behandelen van brandwonden en verscheidene soorten vleeswonden