De didgeridoo en haar fascinerende ritmen
DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN AUSTRALIË
GA EENS met ons mee naar een corroboree van Aborigines in het Australische Northern Territory, op slechts enkele uren rijden van Darwin, de hoofdstad van deze deelstaat. Anders dan in het verleden, toen corroborees als voorspel tot een stammenoorlog werden gehouden, worden ze nu vaak speciaal voor toeristen opgevoerd. Dat is de soort die wij gaan bijwonen.
De dansers met hun vrolijk beschilderde lichaam staan stil te wachten tot de muziek het teken geeft om met hun dans te beginnen. Plotseling begint de muziek en is het of de schemerstilte van de ’outback’ uiteenspat in een krachtig, pulserend ritme. Verdere begeleiding wordt verschaft door houten kleppers — twee korte houten stokken die tegen elkaar worden geslagen op het ritme van de muziek van de didgeridoo.
Misschien zijn er maar weinig mensen buiten Australië die de didgeridoo, een muziekinstrument dat uniek is voor de Australische Aborigine, hebben gehoord. Het wordt gewoonlijk gemaakt van de uitgeholde tak van een eucalyptusboom en de lengte ligt bij voorkeur tussen de één en anderhalve meter. De muzikant zit op de grond naast de ’dansvloer’ en blaast in zijn didgeridoo — zo op het oog een simpel maar niettemin intrigerend instrument.
Een unieke klank
Hoewel de didgeridoo een betrekkelijk constante toon voortbrengt — het instrument wordt met recht wel aangeduid als een „dreuntrompet” — kan ze ingewikkelde ritmen en trillers produceren. Het ene moment heeft ze de klank van een solo-instrument, het volgende kan ze rijk aan kracht en gevoel zijn, als een volledig orkest.
Voordat er circa 200 jaar geleden Europeanen naar Australië kwamen, was de didgeridoo alleen bekend bij de Aborigines die een zwervend bestaan in het noordelijke deel van het eilandcontinent leidden. Op corroborees zorgde de didgeridoo voor muzikale begeleiding bij gedanste en opnieuw tot leven gebrachte uitbeeldingen van de scheppingsmythologie van de Aborigines. Destijds stonden personen die goed op de didgeridoo konden spelen in hoog aanzien en ook nu nog geniet een bekwaam speler een zekere vermaardheid binnen de stam.
Veelzijdige spelers voegen vaak gevocaliseerde imitaties van vogels en andere dieren toe aan de basistonen van de didgeridoo. De lach van de kookaburra, het gehuil van de Australische wilde hond of dingo, het zachte koeren van de duif en een menigte andere geluiden behoren tot hun knappe imitaties.
The New Grove Dictionary of Music and Musicians zegt over de didgeridoospeler: „Zijn kenmerken zijn onder meer een nauwkeurig en lenig gebruik van de tong, grote beheersing van de ademhaling, een perfecte afsluiting van het uiteinde van de buis door de lippen en een uitstekend muzikaal geheugen. . . . Hoewel het [de Aborigine] ontbreekt aan technologie en materialen en hij niet vertrouwd is met het begrip mondstuk, riet, schuif of vingergaten, heeft hij toch van een simpel voorwerp een virtuoos muziekinstrument gemaakt door de aanwending van muzikale fantasie en fysieke vaardigheden van een zeer hoog gehalte.”
Het opmerkelijkste aspect van didgeridoomuziek is ongetwijfeld de onafgebroken aanhoudende toon of dreun. De speler wekt de indruk over een oneindige longcapaciteit te beschikken, want het gebeurt wel dat er tien minuten lang geen onderbreking in de muziek voorkomt.
Het maken van een didgeridoo
Met een geoefend oog speurt een inheemse vakman de ’scrub’ af naar een geschikte boom van een harde houtsoort, bij voorkeur een eucalyptus. Hoewel ook een zachtere houtsoort bruikbaar is, geven harde houtsoorten een mooiere toon. De boom moet redelijk dicht bij termietenheuvels staan omdat termieten de basis voor de didgeridoo leggen. Ze hollen de takken uit die voor dit muziekinstrument worden gebruikt.
Nadat de tak is uitgekozen, wordt hij op de gewenste lengte gesneden. De gekozen lengte bepaalt de toonhoogte van het voltooide instrument. Vervolgens wordt de schors verwijderd, wordt het buitenste spinthout weggeschaafd om barsten te voorkomen en wordt hij leeggehaald. Indien het kernhout voldoende door de termieten is weggevreten, moet het mogelijk zijn er een flinke munt doorheen te laten rollen. De volgende stap is de versiering, die heel aantrekkelijk kan zijn. Maar de didgeridoo is nog altijd niet klaar om erop te spelen.
De huid rond de mond van de speler zou snel geïrriteerd raken door de voortdurende wrijving tegen het hout. Dus wordt er een rand van bijenwas rond de opening van de didgeridoo aangebracht, waardoor ze een zachte finish krijgt die vriendelijk is voor de huid van de speler. Tegenwoordig worden veel didgeridoos echter in een fabriek gemaakt, vaak van zachte houtsoorten. Maar machinaal vervaardigde didgeridoos bezitten meestal bij lange na niet het unieke timbre en de volheid van het natuurlijke hardhouten produkt.
Nu de corroboree afgelopen is en onze tropische avond onder de sterren ten einde loopt, beschouwen wij de didgeridoo niet langer als zo maar een curiositeit. De harmonieuze klanken van de didgeridoo, die ons nog lang bijblijven, strekken de muziekminnende inheemse bevolking van Australië beslist tot eer.
[Illustratie op blz. 24]
De didgeridoo kan kleurrijk beschilderd zijn
[Illustratie op blz. 25]
Een corroboree
[Illustratieverantwoording op blz. 25]
Blz. 24 en 25 Aborigines: Met toestemming van Australian Northern Territory Tourist Commission