Een tere maar onvervaarde reiziger

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN CANADA

Kunstenaars schilderen ze en dichters bezingen ze. In de tropische regenwouden leven talrijke variëteiten. Vele leven in bossen, in velden en op de prairie. Sommige trotseren de koude van bergtoppen; andere de hitte van de woestijn. Ze worden gerekend onder de mooiste vertegenwoordigers van het insektenrijk.

ONGETWIJFELD bent u vertrouwd met dit prachtige, sierlijke schepseltje — de vlinder. Maar er is één vlindersoort die zich wereldwijde faam heeft verworven vanwege zijn verbluffende trekprestaties. Deze tere, maar onvervaarde reiziger is de monarch. Laten wij dit juweeltje van schepping en zijn onvoorstelbare trekgedrag eens nader bekijken.

Delicaat juweeltje van schepping

Verplaats u in de geest eens naar een weiland op een warme, zonnige dag. Volg met uw ogen die sierlijke gevleugelde wondertjes die her- en derwaarts fladderen tussen de wilde bloemen, eindeloos op zoek naar voedsel en drinken. Sta roerloos stil met uw arm uitgestrekt. Er komt er eentje dichterbij. Oh, hij gaat neerstrijken op uw arm! Merk op hoe zachtjes hij landt.

Bekijk hem nu eens van dichterbij. Merk zijn twee paar poederige tere oranje vleugels op, met zwart ingeëtste aders, met ingewikkeld getekende randen. Er is wel gezegd dat de monarch zijn naam heeft gekregen van Engelse kolonisten in Amerika die hem associeerden met hun monarch, Willem van Oranje. Deze vlinder is inderdaad een „monarch”. Maar deze tere schoonheid, die slechts een halve gram weegt en een spanwijdte heeft van acht tot tien centimeter, kan lange reizen vol ontberingen maken.

Indrukwekkende vluchten

Hoewel naar verluidt sommige vlinders over langere afstanden trekken als de winter invalt, maakt alleen de monarch zulke lange reizen met precies bepaalde bestemmingen en in zulke grote aantallen. De trek van de monarch is waarlijk een fenomeen in de vlinderwereld. Beschouw eens enkele van de indrukwekkende prestaties van deze onvervaarde reizigers.

De vlucht die ze in de herfst vanuit Canada ondernemen op weg naar hun overwinteringsgebieden in Californië of Mexico is langer dan 3200 kilometer. Ze vliegen over grote meren, rivieren, vlakten en bergen. Miljoenen exemplaren volbrengen de trekvlucht en bereiken een bestemming hoog in de bergen van de Sierra Madre van Centraal-Mexico.

Zulke vluchten zijn des te verbazender als u bedenkt dat de jonge vlinders deze vlucht nog nooit eerder hebben gemaakt noch de overwinteringsplaatsen ooit eerder hebben gezien. Maar onfeilbaar voelen ze in welke richting ze moeten vliegen en weten ze wanneer ze in hun winterkwartieren zijn aangekomen. Hoe spelen ze dat klaar?

Canadian Geographic verklaart: „Er zetelt duidelijk een of andere geavanceerde genetische programmering in hun bescheiden hersentjes, misschien een methode om de hoek van zonnestralen te lezen, zoals bijen doen, of het magnetisch veld van de aarde, waardoor vogels zich naar het schijnt laten leiden. Een vermogen om specifieke temperatuur- en vochtigheidsomstandigheden waar te nemen kan tegen het einde wellicht een hulp zijn. Maar tot dusver heeft de wetenschap de feiten niet kunnen achterhalen.” Net als de schepsels die in het bijbelboek Spreuken worden genoemd, zijn ze „instinctief wijs”. — Spreuken 30:24.

De monarchen zijn ook meesters in het vliegen. Ze zweven met een snelheid van ongeveer 12 kilometer per uur, stijgen met ongeveer 18 kilometer per uur en — zoals iedereen weet die wel eens heeft geprobeerd er een te vangen — hun ontwijkende bewegingen zijn nog sneller, ongeveer 35 kilometer per uur. Ze zijn buitengewoon handig in het benutten van de winden — loeven zelfs tegen de heersende westenwinden op om zich in zuidwestelijke richting naar hun bestemming te bewegen. Met gebruikmaking van ingewikkelde vluchtstrategieën verwerken ze variaties in windsnelheid en -richting. Op vrijwel dezelfde manier als zweefvliegers en haviken liften ze mee op thermiekbellen (warme opstijgende luchtstromen). Volgens één bron reizen monarchen gewoonlijk wel 200 kilometer per dag. Ze vliegen alleen bij daglicht. ’s Nachts strijken ze neer, dikwijls jaar in jaar uit op precies dezelfde plek.

David Gibo, natuurwetenschapper aan de Universiteit van Toronto, is gaan beseffen dat de monarch meer in zijn mars heeft dan af en toe hoog opvliegen of zweven. Hij bericht: „De vlinders moeten de wind volgens mij nog veel slimmer bespelen dan trekganzen doen.” De routine van fladderen, opstijgen en zich voeden, stelt de monarchen in staat in Mexico te arriveren met voldoende vet om de winter door te komen en in de lente de terugreis naar het noorden te aanvaarden. Professor Gibo zegt ook: „Zweven stelt hen in staat de lange tocht te maken en sterk en gezond aan te komen.”

Massale trektochten

Het is al lang bekend dat monarchen ten westen van de Rocky Mountains naar het zuiden trekken en in Californië overwinteren. Men kan ze in zwermen zien hangen in pijnbomen en eucalyptusbomen langs de zuidkust van Californië. Maar de bestemming van de trek van grote monarchenpopulaties in Oost-Canada is lange tijd een mysterie gebleven.

In 1976 werd dit mysterie ontraadseld. Eindelijk werd hun overwinteringsterrein ontdekt — een beboste top in de bergen van de Sierra Madre van Mexico. Miljoenen en nog eens miljoenen vlinders werden in dikke lagen aangetroffen op de takken en stammen van de hoge, grijsgroene sparren. Dit indrukwekkende schouwspel is nog altijd een fascinerende attractie voor bezoekers.

Een van de beste plaatsen in Canada om de monarchen in massa’s te zien, is het Point Pelee National Park in Ontario, waar ze zwermen vormen als voorbereiding op hun trek naar het zuiden. Laat in de zomer komen ze op dit zuidelijke punt in Canada bijeen en wachten aan de noordelijke oever van het Eriemeer tot de winden en temperatuur gunstig zijn, alvorens zich op hun zuidwaartse reis naar hun winterverblijven in Mexico te begeven.

Bestemmingen

Beginnend in Point Pelee wippen ze van eiland naar eiland het Eriemeer over om de lange reis over het vasteland van de Verenigde Staten te beginnen. Onderweg sluiten andere groepen monarchen zich bij hen aan in de trek. Hoog in de bergen ten noordwesten van Mexico City drommen naar schatting honderd miljoen exemplaren samen om de winter door te brengen.

Andere trekroutes lopen door Florida en over de Caribische Zee, en wellicht eindigen deze op nog te ontdekken bestemmingen op het schiereiland Yucatán of in Guatemala. Of het nu in Mexico is of in hun andere winterverblijven, de monarchen drommen samen in een paar betrekkelijk kleine stukjes bergwoud.

Men zou kunnen denken dat hun lange vlucht naar hun winterkwartier ze naar een vakantieland van warme, zonnige weilanden zou voeren. Maar nee. De Sierra Volcánica Transversal van Mexico, waar ze heengaan, is koud. Het klimaat dat de bergtoppen bieden, is echter precies geschikt voor hun overwintering. Het is koud genoeg om ze hun tijd in een toestand van vrijwel algehele inactiviteit te laten doorbrengen — waardoor hun levensduur tot acht of tien maanden wordt verlengd, en dat is lang genoeg om naar Mexico te vliegen, daar te overwinteren en zich op de terugweg te begeven. Men zou het een soort vakantie kunnen noemen.

De lente breekt aan, en de monarchen worden weer actief. Als de dagen lengen, fladderen de vlinders in de zonneschijn, gaan paren en beginnen aan hun vlucht terug naar het noorden. Sommige maken naar men gelooft misschien de hele terugreis, maar over het algemeen arriveert alleen het nageslacht in de zomergebieden in Canada en het noorden van de Verenigde Staten. Drie of vier generaties ei, rups, pop en vlinder trekken geleidelijk weer noordwaarts over het continent. Het vrouwtje — beladen met honderd of meer bevruchte eitjes — fladdert door de velden met wilde bloemen en legt haar eitjes één voor één aan de onderkant van jonge, tere blaadjes van de zijdeplant. En zo zet de kringloop zich voort, en de reis naar het zomerverblijf van de monarch wordt vervolgd.

De monarch is werkelijk een fascinerend schepseltje. Wat een voorrecht hebben mensen dat zij zijn activiteiten kunnen observeren en bestuderen. Het behoeft ons echter niet te verbazen dat de zo lang geheim gebleven overwinteringsplaatsen van de monarch in Mexico evenals bestemmingen in Californië worden bedreigd door de ondernemingslust van de mens. Ervan uitgaan dat deze delicate schoonheden van de schepping wel ergens anders heen kunnen gaan, zou op hun uitsterven kunnen uitlopen. Het is prijzenswaardig dat er pogingen worden gedaan ze tegen zo’n noodlottige mogelijkheid te beschermen. Hoe geweldig zal het zijn als op de door de Schepper beloofde, nu zo nabije paradijsaarde deze tere, maar onvervaarde reizigers van een veilige haven verzekerd zullen zijn!

[Illustratieverantwoording op blz. 15]

Vlinder: Parks Canada/J. N. Flynn

[Illustratieverantwoording op blz. 17]

Blz. 16 boven en onder: Parks Canada/J. N. Flynn; midden: Parks Canada/D. A. Wilkes; blz. 17 boven: Parks Canada/J. N. Flynn; midden en onder: Parks Canada/J. R. Graham