Gebruik geneesmiddelen verstandig
DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN NIGERIA
DE VROUW klaagde over hoofdpijn en pijn in haar maag. De dokter praatte even met haar. Vervolgens schreef hij haar een driedaagse kuur van injecties tegen malaria voor, paracetamol tegen de hoofdpijn, twee medicijnen ter verlichting van wat een maagzweer zou kunnen zijn, kalmerende middelen tegen de spanningen en om het mooi af te ronden een multivitaminekuur. De rekening was hoog, maar de vrouw protesteerde niet. Opgewekt ging zij weg, in het vaste vertrouwen dat de medicijnen haar problemen zouden oplossen.
Zulke consulten zijn in West-Afrika niet ongewoon. Uit een enquête in een van de grote landen daar bleek dat gezondheidswerkers in de openbare gezondheidscentra gemiddeld 3,8 verschillende medicijnen per patiënt per bezoek voorschrijven. Eigenlijk is in veler ogen een goede dokter een dokter die flink veel medicijnen voorschrijft.
Het Westafrikaanse vertrouwen in geneesmiddelen is misschien begrijpelijk als u bedenkt hoe de gezondheidssituatie vroeger was. Meer dan veertig jaar geleden schreef de auteur John Gunther over vroeger tijden: „Deze Slavenkust doodde niet alleen . . . zwarten maar ook blanken, en is het gedeelte van Afrika dat in legenden bekendstaat als het ’Graf van de blanke’. De onbetwiste koning van de kust van Guinea was eeuwenlang de muskiet. Gele koorts, zwartwaterkoorts en malaria waren de kwaadaardige keurwapens van deze koning. De sinistere dodelijkheid van het klimaat aan de Westkust is geen kwestie van verhalen uit een ver verleden, maar een levende herinnering. Een favoriete anekdote beschrijft de consulaatsbeambte die, nog niet eens zo lang geleden, aan Nigeria werd toegewezen en naar zijn pensioen informeerde. ’Pensioen?’, antwoordde zijn chef op het Ministerie van Koloniën. ’Beste kerel, niemand die naar Nigeria gaat leeft ooit lang genoeg om zijn pensioen te halen.’”
De tijden zijn veranderd. Er zijn nu medicijnen waarmee niet alleen de door muskieten verspreide ziekten maar ook veel andere ziekten worden bestreden. Alleen al door vaccins is het aantal sterfgevallen als gevolg van mazelen, kinkhoest, tetanus en difterie drastisch afgenomen. Dank zij vaccins zijn de pokken uitgeroeid. Ook polio is een ziekte die wellicht binnenkort tot het verleden behoort.
Geen wonder dat veel Afrikanen in deze tijd een rotsvast vertrouwen hebben in de waarde van geneesmiddelen. Uiteraard is dat vertrouwen niet tot West-Afrika beperkt. In de Verenigde Staten schrijven de artsen jaarlijks meer dan 55 miljard recepten uit. In Frankrijk kopen de mensen gemiddeld 50 doosjes pillen per jaar. En in Japan wordt per persoon jaarlijks (omgerekend) meer dan $400 aan geneesmiddelen uitgegeven.
Voordelen contra risico’s
De moderne geneesmiddelen hebben de mensheid aanzienlijk geholpen. Op de juiste wijze gebruikt, bevorderen ze een goede gezondheid, maar wanneer ze verkeerd worden gebruikt, kunnen ze schadelijk en zelfs dodelijk zijn. In de Verenigde Staten bijvoorbeeld belanden elk jaar zo’n 300.000 mensen in het ziekenhuis als gevolg van een ongunstige reactie op medicijnen, en 18.000 sterven eraan.
Om geneesmiddelen verstandig te kunnen gebruiken, is het belangrijk in te zien dat er altijd een risico aan vastzit. Ieder geneesmiddel, zelfs een aspirientje, kan schadelijke bijwerkingen veroorzaken. De kans op bijwerkingen is groter wanneer u verschillende medicijnen tegelijk gebruikt. Ook voedsel en drank zijn van invloed op de werking van een medicijn in uw lichaam en kunnen het effect versterken of neutraliseren.
Er zijn nog andere risico’s. Het kan zijn dat u op een bepaald geneesmiddel allergisch reageert. Als u medicijnen niet volgens voorschrift — de juiste dosis gedurende de juiste tijdsduur — gebruikt, zullen ze u waarschijnlijk niet baten en kunnen ze u zelfs schaden. Hetzelfde kan het gevolg zijn als uw arts de verkeerde medicijn of onnodige medicijnen voorschrijft. Ook riskeert u schade als u medicijnen gebruikt die over de datum zijn, niet aan de normen voldoen, of namaak zijn.
Om de risico’s tot een minimum te kunnen beperken, dient u zoveel mogelijk te weten van elk geneesmiddel dat u gebruikt. U kunt er zeer bij gebaat zijn de feiten te kennen.
Antibiotica — Hun sterke en zwakke kanten
Sedert de antibiotica ongeveer vijftig jaar geleden ontwikkeld werden, hebben ze miljoenen mensen het leven gered. Ze hebben vreselijke ziekten bedwongen, zoals lepra, tuberculose, longontsteking, roodvonk en syfilis. Ze spelen ook een hoofdrol bij de genezing van andere infecties.
Dr. Stuart Levy, hoogleraar in de geneeskunde aan de medische faculteit van de Tufts University in de Verenigde Staten, heeft gezegd: „[Antibiotica] hebben een revolutie in de geneeskunde teweeggebracht. Van alle afzonderlijk te beschouwen factoren hebben ze de grootste wending aan de geschiedenis van de geneeskunde gegeven.” Een andere medische autoriteit zegt: „Ze vormen de hoeksteen waarop de moderne geneeskunde gebouwd is.”
Maar voordat u naar uw dokter rent om een voorraadje te vragen, moet u toch even stilstaan bij de nadelen. Wanneer antibiotica verkeerd worden gebruikt, kunnen ze u meer kwaad dan goed doen. Dat komt doordat de werking van antibiotica berust op het aanvallen en vernietigen van bacteriën in het lichaam. Maar niet altijd vernietigen ze alle schadelijke bacteriën; bepaalde bacteriestammen doorstaan de aanval. Deze resistente stammen overleven niet alleen, maar vermenigvuldigen zich en gaan van de ene persoon op de andere over.
Penicilline bijvoorbeeld was eens een heel doeltreffend middel om met infecties af te rekenen. Nu brengen, deels wegens toenemende resistentie van bacteriestammen, de geneesmiddelenfabrikanten verscheidene honderden penicillinevariëteiten in de handel.
Wat kunt u doen om problemen te vermijden? Als u echt antibiotica nodig hebt, zorg er dan voor dat ze door een bevoegde arts worden voorgeschreven en van een erkende leverancier worden betrokken. Zet uw arts niet onder druk om u maar snel antibiotica voor te schrijven — hij of zij wil u misschien laboratoriumtests laten afnemen om er zeker van te zijn dat het antibioticum dat u wordt voorgeschreven het juiste is voor uw aandoening.
Ook is het belangrijk dat u de juiste dosis gedurende de juiste tijdsduur inneemt. Een antibioticakuur dient u helemaal af te maken, ook al voelt u zich beter voordat die afgelopen is.
Zijn injecties beter dan tabletten?
„Ik wil een injectie!” Die woorden krijgen veel gezondheidswerkers in ontwikkelingslanden te horen. De achtergrond van zo’n verzoek is het idee dat het geneesmiddel rechtstreeks in de bloedbaan wordt gespoten en een sterkere remedie vormt dan tabletten of pillen. In sommige landen zijn onbevoegde ’injectiedokters’ een heel gewone verschijning op de markten.
Injecties brengen risico’s met zich mee die pillen en tabletten niet hebben. Als de naald niet schoon is, kan de patiënt geïnfecteerd raken met hepatitis, tetanus en zelfs aids. Een vuile naald kan ook een pijnlijk abces veroorzaken. De gevaren nemen nog toe als de injectie door een onbevoegde wordt gegeven.
Als u echt een injectie nodig hebt, vergewis u er dan van dat die wordt toegediend door iemand die medisch bevoegd is. Vergewis u er voor uw eigen bescherming altijd van dat zowel de naald als de spuit steriel is.
Namaakmedicijnen
De wereldwijde farmaceutische industrie is een reusachtig bedrijf, met volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) een jaaromzet van zo’n $170 miljard. Die situatie wordt door gewetenloze lieden gretig misbruikt om namaakgeneesmiddelen te produceren. Namaakmedicijnen zien eruit als echte medicijnen — inclusief het etiket en de verpakking — maar ze zijn waardeloos.
Hoewel namaakmedicijnen overal aangetroffen worden, komen ze vooral in de ontwikkelingslanden veel voor en ze brengen tragische gevolgen met zich mee. In Nigeria zijn 109 kinderen gestorven doordat hun nieren het begaven na het slikken van een pijnstillende siroop die een industrieel oplosmiddel bevatte. In Mexico kregen mensen met brandwonden heftige huidinfecties van zogenaamde geneesmiddelen die zaagsel, koffie en vuil bevatten. In Myanmar zijn wellicht tientallen dorpelingen aan malaria gestorven door het innemen van een nepmiddel dat de malariakoorts niet bestreed. „Het meeste risico”, aldus de WHO, „lopen, alweer, de armsten, die soms denken dat ze een koopje hebben als ze aanschaffen wat op het oog een doeltreffend geneesmiddel lijkt, geproduceerd door een gerenommeerd bedrijf.”
Hoe kunt u zich tegen namaakgeneesmiddelen beschermen? Zorg ervoor dat wat u koopt uit een betrouwbare bron komt, zoals een ziekenhuisapotheek. Koop niet van straatventers. Een apotheker in Benin City (Nigeria) waarschuwt: „Voor straatventers is medicijnen verkopen gewoon handel. Zij verstrekken medicijnen alsof het snoepjes of koekjes zijn. De medicijnen die zij verkopen zijn dikwijls over de datum of nagemaakt. Deze mensen weten niets af van de medicijnen die zij verkopen.”
Het probleem van de armoede
De medische behandeling die iemand ontvangt, wordt dikwijls bepaald door de hoeveelheid geld die hij heeft. Om kosten en tijd te besparen, zullen mensen in ontwikkelingslanden misschien geen arts raadplegen maar rechtstreeks naar de apotheek gaan om medicijnen te kopen waarvoor volgens de wet een recept vereist is. Omdat zij de medicijn al eerder hebben gebruikt, of omdat vrienden die hebben aanbevolen, weten zij wat zij voor hun kwaal willen hebben. Maar wat zij willen, is misschien niet wat zij nodig hebben.
Ook op andere manieren proberen mensen de kosten te drukken. Een arts laat een laboratoriumonderzoek verrichten en schrijft een bepaald medicijn voor. De patiënt brengt het recept naar de apotheek maar ontdekt dat het middel duur is. Dus in plaats van er dan maar meer geld voor uit te trekken, kopen de mensen dikwijls een goedkoper medicijn, of maar een deel van de voorgeschreven hoeveelheid.
Hebt u echt medicijnen nodig?
Als u echt medicijnen nodig hebt, stel u er dan van op de hoogte wat u gebruikt. Wees niet te verlegen om de dokter of de apotheker vragen te stellen over het voorgeschreven geneesmiddel. U hebt recht op die informatie. Het is tenslotte uw lichaam dat ervan te lijden kan krijgen.
Als u uw medicijnen niet op de juiste wijze gebruikt, wordt u misschien niet beter. U moet weten hoeveel u moet gebruiken, wanneer u het moet gebruiken en hoe lang. Ook moet u weten welke voedingsmiddelen, dranken en andere medicijnen of activiteiten u moet mijden zolang u het gebruikt. En u moet op de hoogte zijn van mogelijke bijwerkingen en wat u te doen staat als die zich voordoen.
Houd ook in gedachte dat medicijnen niet het antwoord zijn op ieder medisch probleem. Misschien hebt u helemaal geen medicijnen nodig. Het tijdschrift World Health, een uitgave van de WHO, verklaart: „Gebruik een geneesmiddel alleen als het nodig is. Rust, goed voedsel en volop drinken zijn dikwijls voldoende om iemand te helpen beter te worden.”
[Kader/Illustratie op blz. 12]
„Duizend kwalen vergen duizend remedies”, schreef een Romeinse dichter zo’n 2000 jaar geleden. In deze tijd had de dichter kunnen schrijven: ’Duizend kwalen vergen duizend pillen’! Ja, er schijnt voor vrijwel iedere echte of ingebeelde kwaal wel een pil te zijn. Volgens de Wereldbank zijn er in de wereld zo’n 100.000 soorten medicijnen, vervaardigd uit meer dan 5000 werkzame stoffen.
[Kader/Illustratie op blz. 13]
Verstandig gebruik van geneesmiddelen
1. Gebruik geen geneesmiddelen die over de datum zijn.
2. Koop bij een betrouwbare leverancier. Koop niet van straatventers.
3. Zorg ervoor dat u de instructies begrijpt en ze opvolgt.
4. Gebruik geen geneesmiddelen die iemand anders voorgeschreven zijn.
5. Sta niet op injecties. Via de mond ingenomen medicijnen werken dikwijls net zo goed.
6. Bewaar medicijnen op een koele plaats, buiten het bereik van kinderen.