Australiës „zingende toren”

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN AUSTRALIË

EEN vruchtbaar samengaan van kunst, techniek en wetenschap op het terrein der muziek hebben een verscheidenheid aan instrumenten van uitnemende kwaliteit opgeleverd. Maar terwijl de violen van Antonio Stradivari en de fluiten van Theobald Böhm beroemd zijn, weet men over het algemeen weinig van het majestueuze carillon.

Wat is een carillon eigenlijk en hoe wordt het bespeeld? Een bezoek aan een van de grootste carillons ter wereld zal verhelderend zijn en zal misschien onze waardering voor de unieke muziek ervan verdiepen.

Een kolossaal instrument

Het carillon behoort tot de grootste muziekinstrumenten ter wereld en is van oude herkomst. Het wordt meestal ondergebracht in een klokketoren en is daarom met recht wel aangeduid als een „zingende toren”. Het carillon en de klokketoren van de Australische hoofdstad Canberra waren een jubileumgeschenk van de Britse regering in 1963 ter herdenking van de stichting en naamgeving van de stad vijftig jaar voordien. Het carillon bevindt zich op Aspen Island midden in het schilderachtige Lake Burley Griffin.

Deze vijftig meter hoge klokketoren wordt gevormd door drie driekantige zuilen, die elk gepositioneerd staan langs een zijde van een centrale gelijkzijdige driehoek. In de hoogte, hangend tussen de drie zuilen, bevinden zich de verdiepingen die het carillon zelf herbergen.

De lift in de toren voert ons naar het eerste platform, waar wij worden begroet door twee grote klavieren of toetsenborden, overeenkomend met die van een orgel. Het eerste heeft alleen ten doel de carillonist of beiaardier, zoals de bespeler wordt genoemd, in staat te stellen zijn uitvoering te oefenen. De hamers van dit toetsenbord kloppen slechts tegen stemstaven.

Bijna rug aan rug met het oefenklavier staat het echte carillonklavier. Maar het is geen gewoon toetsenbord, want het heeft grote, ronde eiken toetsen met een middellijn van ongeveer twee centimeter. De bovenste rij toetsen vertegenwoordigt de bekende zwarte toetsen van een piano of orgel. Ze steken een centimeter of negen uit, terwijl de onderste rij (die de witte toetsen van de piano vertegenwoordigt) een centimeter of zeventien naar voren steekt. In tegenstelling echter tot een pianist of organist gebruikt de carillonist niet zijn vingers maar speelt hij met tot een vuist gevormde handen. Daarom is er veel ruimte tussen de toetsen — zodat de speler het kan vermijden onder het spelen andere toetsen te raken.

Een werkelijk indrukwekkend mechanisme

Vanaf de bovenkant van het hoofdklavier lopen metalen draden omhoog naar de verdieping erboven, en elke toets van de vier en een halve octaaf is verbonden met een afzonderlijke stalen draad waaraan een speciale spanningsregelaar zit. Om uit te vinden waar al die draden heengaan, nemen wij de lift naar de volgende verdieping. Hier hangen twee kolossale klokken, elk met een gewicht van ongeveer zes ton. Het is een imposant gezicht. Kijken wij naar boven tussen deze klokken door, dan zien wij daarboven nog eens 51 klokken hangen, langzaam oplopend tot de kleinste klok, die slechts zeven kilo weegt.

Alle klokken zijn strategisch zo geplaatst dat elke akoestische storing, af en toe veroorzaakt door dominante boventonen van enkele klokken, wordt voorkomen. Elke klok, met aan de binnenkant de zachte metalen klepel, wordt in beweging gebracht door de stalen draad die van elke toets van het klavier beneden naar boven loopt. De spanning wordt nauwkeurig aangepast aan de individuele aanslag van elke carillonist en aan de heersende weersomstandigheden.

Enkele interessante feiten

De klokken in het carillon van Canberra zijn gegoten in de gieterij van John Taylor and Company in Engeland en zijn schitterende twintigste-eeuwse voorbeelden van een oud ambacht. De klokken kunnen hun melodieën in een straal van wel driehonderd meter over de wateren van het meer en in aangrenzende tuinen en parken laten weerklinken.

Dit carillon is niet het grootste ter wereld, maar prijkt met 53 klokken wel hoog op de lijst, want de meeste carillons tellen tussen de 23 en 48 klokken. Het grootste carillon hangt echter in de stad New York. Dat heeft 74 klokken. Het heeft ook de grootste gestemde klok ter wereld. Die klok weegt ruim achttien ton en laat een lage C horen, waartegenover de lage fis van het carillon van Canberra staat.

Laten wij nu gaan genieten van een door de carillonist te geven concert. Zullen we in de tuinen beneden gaan zitten? Hier kunnen we niet alleen de prachtige muziek van de „zingende toren” horen maar tegelijkertijd genieten van de scheppingswonderen om ons heen. De stilte van de avondlucht en de indrukwekkende hoogte van de klokken zorgen met elkaar voor een schijnbaar etherische muziek, die ons hart vervult met dankbaarheid voor de goddelijke gave der muziek.

[Illustratie op blz. 25]

De klokken in de toren