De banyan — Eén boom wordt een bos
DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN INDIA
EEN bos bestaat gewoonlijk uit een flink aantal bomen. Maar er is een bos dat uit slechts één boom bestaat. De banyan is een zeer ongebruikelijke boom, die zich kan uitbreiden tot hij een oppervlakte van meer dan twee hectare bestrijkt! Hoe begint zijn groei? Hoe blijft hij zich uitbreiden tot hij werkelijk een bos genoemd kan worden?
De banyan behoort tot de orde van bloeiende planten die Urticales heet, en daarvan de Moerbeifamilie (Moraceae), die zo’n 800 soorten vijgen omvat. De banyan, of Bengaalse vijg, begint zijn lange leven vanuit een zaadje in de uitwerpselen van apen, vogels of vleermuizen die de vrucht van de banyan hebben gegeten.
In de takken van een waardboom ontkiemen de zaden, en de wortels ontwikkelen zich in organisch materiaal dat zich in spleten heeft verzameld. De vochtigheid draagt ertoe bij dat de wortels van de nieuwe boom snel groeien; ze verdichten zich rond de stam van hun slachtoffer, de waardboom, en groeien omlaag de grond in. Terwijl ze in lengte en omvang toenemen, beginnen ze de waardboom te verstikken, een proces dat dit soort planten de naam worgvijg heeft bezorgd.
Nu is de banyan gereed voor expansie. Niet alleen breiden de wortels zich vanuit de basis van de oorspronkelijke stam uit, maar als de takken horizontaal uitgroeien, komen er luchtwortels aan te hangen die de grond bereiken en zich gaan verankeren. Het vormen van een bos is begonnen.
De banyan, die in tropisch Afrika en India wordt aangetroffen, fungeert met zijn grote vlakke bladeren als een parasol voor mens en dier. Eén boom in India is zo groot dat er naar verluidt meer dan 20.000 mensen schaduw onder kunnen vinden! De vruchten zijn niet geschikt voor menselijke consumptie, en het hout van de banyan is zacht en poreus; maar een uit het hout afkomstige witte kleverige substantie, vogellijm genoemd, wordt gebruikt om vogels te vangen.
Hoe lang leeft de banyan? Eén boom in de staat Andhra Pradesh is naar schatting ruim 600 jaar oud; andere opmerkelijke — en beschermde — bomen zijn royaal de 250 jaar gepasseerd. En de groei en uitbreiding van een banyan gaat onbeperkt door.
De naar zeggen grootste bekende banyan bevindt zich op Sri Lanka. Hij telt 350 grote stammen en meer dan 3000 kleinere, allemaal verbonden met één oorspronkelijke boom. In India is onlangs een boom gemeten die ruim 1100 pilaarwortels blijkt te hebben en een kroondak met een oppervlakte van meer dan 2 hectare, en die daarmee de grootste in dat land blijkt te zijn. Hij wordt constant door vier gewapende mannen bewaakt om hem tegen beschadiging te beschermen. Er zijn nog meer beroemde banyans in India: bij Bangalore staat er een die 1,2 hectare bestrijkt en een populaire picknickplek voor de stadsbewoners vormt. Dan is er de ontzagwekkende boom in het Ranthambhore-natuurpark. Al vermeld in de geschriften van een Mogol-vorst 500 jaar geleden, verschaft deze boom schaduw aan vogels, vleermuizen, slangen, eekhoorns en horden kleinere dieren en insekten en is daarnaast speelplaats en jachtterrein voor de tijgers en andere roofdieren van het park.
Maar de bekendste banyan in India is misschien wel de 240 jaar oude boom in de Nationale Botanische Tuinen in Calcutta. Meer dan 24,5 meter hoog, beslaat hij een oppervlakte van 1,2 hectare en heeft meer dan 1800 luchtwortels en een enorme kroon met een omtrek van 420 meter. Een waar bos!
Religie en de banyan
Van oudsher hebben mensen bomen aanbeden. De banyan vormt daarop geen uitzondering; hij wordt tot op de dag van vandaag in India als heilig beschouwd. Heilige bomen zouden specifieke godheden vertegenwoordigen — in het geval van de banyan de god Vishnu. Het wordt als aanbidding van de god bezien als men een boom plant, water geeft en verzorgt.
Ook in oude Polynesische gemeenschappen werd de banyan als heilig beschouwd. Religieuze ceremoniën vonden plaats op een rechthoekig plein of tohua, waar huizen omheen stonden. Aan één zijde van het plein bevond zich gewoonlijk een tempel met een heilige banyan, die aan zijn takken pakjes had hangen met de beenderen van prominente leden van de stam die waren gestorven.
De naam van deze machtige boom is afkomstig van Europeanen. In de Perzische Golf en in India zagen de eerste Europese reizigers hoe het enorme parasolachtige bladerdak van de boom schaduw bood aan handelaars die hun waar eronder uitspreidden en ze zo tegen de brandende hitte van de zon beschermden. In het hindoeïstische kastenstelsel behoorden de handelaars tot de belangrijke vaisja, en een subkaste, de banyas, genoten aanzien als verkopers van graan en andere voedingsmiddelen. Omdat de buitenlanders opmerkten dat een banya zijn waren onder de schaduwrijke boom verkocht, kwamen zij ertoe de boom een banyan te noemen.
In die dagen droegen de banyas gewoonlijk een katoenen vest met verborgen zakken voor hun geld. Dit koele, gemakkelijk te wassen vest was zo algemeen onder de banya-handelaars, dat dit kledingstuk een banyan ging heten, en later werd de naam gebruikt voor elk mannenvest of onderhemd. Deze naam is in India nog steeds in gebruik voor een mannenhemd, en de gewoonte van de banyas om tijdens hun werk dit soort vest te dragen bestaat ook nu nog.
Laten wij in een banyan klimmen
Zou u wel eens midden in een banyan omhoog willen klimmen? Dat zou kunnen als u ooit een bezoek brengt aan Hyderabad in het zuiden van India. Dicht bij de luchthaven Begumpet en niet ver van het centrum van de stad is de Machan gelegen, een ’boomtop’-restaurant in de stevige takken van een banyan en de ernaast staande pipal, eveneens een vijg. Klim omhoog via de dikke touwladder langs de met gezette tussenruimten aangebrachte platforms. Het bouwwerk waarin u zich nu bevindt, is gemaakt van bamboe, palmbladeren en touw. Het piramidevormige bamboedak beschermt u tegen zon en regen als u de bovenste van de twee eetzalen binnengaat. U bevindt u nu negen meter boven de grond. Fraai rieten meubilair en tribale wanddecoraties versterken het idee in een woud te zijn.
Terwijl u plaats neemt, krijgt u een menu overhandigd dat Mowgli heet, een bekende naam voor lezers van de verhalen die Rudyard Kipling in The Jungle Book publiceerde. Ook dit draagt bij tot het oerwoud-sfeertje. Neem de tijd voor de unieke ervaring van een maaltijd midden in een banyan. Geniet van enkele Indiase lekkernijen, zoals de rijkgekruide biriyani waar Hyderabad beroemd om is, kebabs en een verscheidenheid van andere schotels.
Klim na de maaltijd voorzichtig omlaag langs de touwladder, bekijk de miniwaterval en de lotusvijver en verlaat dit unieke restaurant hoog in het enorme bladerdak van de banyan — de boom die zich kan uitbreiden en uitbreiden en blijven uitbreiden totdat één boom een bos is geworden.
[Illustraties op blz. 15]
Eén banyan is een bos geworden
Boven: Close-up van een banyan in de Nationale Botanische Tuinen, Calcutta
[Illustratie op blz. 16]
Banyan in de Nationale Botanische Tuinen, Calcutta
[Illustratie op blz. 16]
Restaurant Machan in een banyan, Hyderabad