Science fiction — Een succesverhaal op zich
HET jaar 1982 gaf een noviteit in de Amerikaanse filmindustrie te zien. In het seizoen 1982/83 was de populairste „acteur” in een film helemaal geen mens. Volgens The Illustrated History of the Cinema was het ET, het zonderlinge maar toch ook leuke wezen uit de ruimte dat de hoofdrol speelde in de film ET: The Extraterrestrial!
Deze opmerkelijke omstandigheid is slechts één blijk van de overweldigende populariteit die science fiction (SF) de laatste jaren geniet. De eens naar pulpbladen verbannen en als leesvoer voor eenzelvigen en dromers beschouwde science fiction, is een vast onderdeel van het ’normale’, gangbare amusement geworden. Maar wat schuilt er achter die opzienbarende groei in populariteit?
Om die vraag te beantwoorden, moeten wij eerst de geschiedenis van de science fiction beschouwen. Sedert onheuglijke tijden hebben mensen fantastische verhalen verteld om ontzag in te boezemen, indruk te maken of gewoon om anderen te amuseren. In de zeventiende en achttiende eeuw echter brak er voor Europa een tijdperk van wetenschappelijke en materiële vooruitgang aan. Velen gingen vraagtekens zetten bij traditionele ideeën en autoriteiten. In die sfeer begonnen sommigen te speculeren over de invloed die de wetenschappelijke vooruitgang in de toekomst op de mensheid zou hebben.
Wie precies de science fiction heeft uitgevonden, is niet zeker. De zeventiende-eeuwse auteurs Francis Godwin en Cyrano de Bergerac schreven fantastische werken over onder meer ruimtereizen. In 1818 beschreef Mary Shelley in haar boek Frankenstein een geleerde die het vermogen bezat leven te scheppen en alle angstaanjagende consequenties die dat had.
Sommige schrijvers gebruikten dit literaire genre om de aandacht te vestigen op de tekortkomingen van de mensenmaatschappij. Zo verwerkte Jonathan Swift toen hij de spot dreef met de achttiende-eeuwse Engelse samenleving, zijn satire in een serie fictieve reizen. Het resultaat was Gulliver’s reizen, een scherpe allegorie die wel het „eerste literaire meesterwerk” in de science fiction is genoemd.
Maar aan de schrijvers Jules Verne en H. G. Wells wordt gewoonlijk de eer toegekend, de science-fictionroman zijn hedendaagse vorm gegeven te hebben. In 1865 schreef Verne De reis naar de maan — één in een reeks succesvolle romans. In 1895 verscheen H. G. Wells’ populaire boek De tijdmachine.
Fictie wordt werkelijkheid
Aan het begin van deze eeuw begonnen wetenschappers enkele van de dromen van deze profeten te verwezenlijken. Volgens het boek Die Grossen heeft de Duitse fysicus Hermann Oberth jaren besteed aan onderzoek hoe Jules Vernes droom van een bemande ruimtevlucht werkelijkheid kon worden. Oberths berekeningen droegen bij tot het leggen van een wetenschappelijke basis voor de ruimtevaart. Hij was echter niet de enige geleerde die beïnvloed werd door science fiction. De populaire science-fictionschrijver Ray Bradbury zegt: „Wernher von Braun en zijn collega’s in Duitsland en iedereen in Houston en Cape Kennedy lazen als kind H. G. Wells en Jules Verne. Zij besloten dat wanneer zij volwassen waren, zij het allemaal zouden laten uitkomen.”
In feite is science fiction de springplank geweest voor ontwikkelingen op menig gebied. De auteur René Oth verklaart dat er weinig „uitvindingen of ontdekkingen [zijn geweest] die niet al door science fiction voorspeld waren”. Onderzeeërs, robots en bemande raketten waren allemaal vertrouwde bestanddelen van science fiction lang voordat ze werkelijkheid werden. De science-fictionschrijver Frederik Pohl beweert dan ook dat „het lezen van science fiction geestverruimend werkt”.
Uiteraard gaat niet alle science fiction echt over science, wetenschap. Enkele van de populairste science-fictionboeken en -films zijn in feite vormen van wat sommigen science fantasy noemen. Bij science fiction is wetenschappelijke aannemelijkheid vaak het waarmerk, terwijl fantastische verhalen slechts beperkt worden door de verbeeldingskracht van de schrijver. Magie en toverij kunnen er zelfs een rol in spelen.
Hoe nauwkeurig zijn de toekomstideeën in science fiction echter? Is alle science fiction de moeite van het lezen of bekijken waard? In de volgende artikelen zal op deze vragen ingegaan worden.
[Illustratie op blz. 3]
Jules Vernes roman „De reis naar de maan” heeft aanzienlijk tot de belangstelling voor ruimtereizen bijgedragen
[Illustratieverantwoording op blz. 3]
Projectieltrein: General Research Division/The New York Public Library/Astor, Lenox and Tilden Foundations