De hedendaagse science fiction onder de loep genomen

AUTO’S, telefoons, computers — zou iemand ruim 130 jaar geleden de uitvinding ervan hebben kunnen voorzien? De science-fictionschrijver Jules Verne wel! Deze opzienbarende wetenschappelijke inzichten werden aangetroffen in een onlangs ontdekt manuscript van een door Jules Verne geschreven roman getiteld Paris au XXe siècle (Parijs in de twintigste eeuw). In deze niet eerder uitgegeven roman beschreef Verne zelfs een apparaat dat een griezelige overeenkomst vertoont met een moderne fax!a

Zelfs de scherpzinnigste science-fictionschrijvers zijn echter op geen lichtjaren na ware profeten. Zo is Jules Vernes Naar het middelpunt der aarde fascinerend om te lezen, maar wetenschappers weten nu dat het niet mogelijk is een dergelijke reis te maken. Evenmin lijkt het waarschijnlijk dat er in het jaar 2001 bemande reizen naar Jupiter of andere planeten zullen plaatsvinden, zoals sommigen eerder hebben geopperd.

Ook hebben science-fictionschrijvers veel van de opzienbarende wetenschappelijke ontwikkelingen die wel hebben plaatsgevonden niet voorspeld. In een artikel in The Atlantic Monthly geeft science-fictionschrijver Thomas M. Disch toe: „Denk eens aan het totale falen van SF om op het idee te komen van het cybernetische [of computer]tijdperk . . ., het broeikaseffect of de vernietiging van de ozonlaag of aids. Denk eens aan de nieuwe wankele geopolitieke machtsverhoudingen. Denk eens aan al deze dingen en vraag u dan af wat SF daarover geschreven heeft. Bijna geen woord.”

Science fiction — Handel

Voor de liefhebbers is science fiction natuurlijk geen echte wetenschap maar amusement. Niettemin zijn er mensen die ook vraagtekens zetten bij de amusementswaarde ervan. De mening dat science fiction flutlectuur was, begon in het begin van deze eeuw post te vatten met de publikatie van pulpbladen die zich specialiseerden in science fiction. Het eerste daarvan, het blad Amazing Stories, verscheen in 1926 op de markt. Aan de oprichter ervan, Hugo Gernsback, wordt het bedenken van een woord toegeschreven waaruit zich de term „science fiction” heeft ontwikkeld. Velen waren de mening toegedaan dat deze sensationele avonturenverhalen weinig of geen literair gehalte hadden.

Na de Tweede Wereldoorlog begon men science fiction serieuzer te nemen. De opzienbarende rol die de wetenschap in die oorlog had gespeeld, verleende de wetenschap nieuw aanzien. De voorspellingen van science-fictionschrijvers begonnen geloofwaardiger te lijken. Dus nam het aantal science-fictionstripverhalen, -bladen en -paperbacks snel toe. Gebonden science-fictionboeken veroverden zich een plaats op de best-sellerlijsten. Maar nu de science fiction zich veel moeite geeft om aan de eisen van de massa te voldoen, wordt de literaire kwaliteit — en de wetenschappelijke nauwkeurigheid — vaak opgeofferd. De science-fictionschrijver Robert A. Heinlein verzucht dat „alles wat maar leesbaar en zelfs matig onderhoudend” is, nu wordt uitgegeven, waaronder „heel wat slechte speculatieve romans”. De schrijfster Ursula K. Le Guin zegt in dat verband dat zelfs „inferieur spul” gedrukt wordt.

Ondanks deze kritiek heeft science fiction een ongekende populariteit bereikt doordat het een opmerkelijke stimulans heeft gekregen, niet van wetenschappers, maar van de filmindustrie.

Science fiction op het witte doek

De science-fictionfilm bestaat al sinds 1902, toen Georges Méliès de film Le voyage dans la lune maakte. Een latere generatie jonge bioscoopbezoekers werd gefascineerd door Flash Gordon. Maar in 1968, één jaar voordat er een mens op de maan landde, kreeg de film 2001: A Space Odyssey niet alleen artistieke erkenning maar was hij ook een commercieel succes. Hollywood begon nu enorme budgetten voor science-fictionfilms uit te trekken.

Aan het eind van de jaren ’70 en het begin van de jaren ’80 waren films als Alien, Star Wars, Blade Runner en ET: The Extraterrestrial verantwoordelijk voor de helft van alle Amerikaanse recettes. Science fiction zorgde zelfs voor een van de grootste succesfilms aller tijden: Jurassic Park. Met de film kwam er een vloedgolf van zo’n 1000 Jurassic Park-​produkten. Het hoeft ons niet te verbazen dat de tv dezelfde weg insloeg. In het kielzog van het populaire Star Trek volgde nog een aantal programma’s over de ruimte.

Velen zijn echter van mening dat door in te spelen op de vraag van het grote publiek, sommige science-fictionschrijvers de kwaliteiten waardoor science fiction een zekere waarde had, hebben opgeofferd. De Duitse auteur Karl Michael Armer verklaart dat ’science fiction nu louter een populair handelsmerk is dat niet langer door de inhoud maar door marketingtechnieken wordt bepaald’. Anderen klagen dat de echte „sterren” in de tegenwoordige science-fictionfilms geen personen zijn maar speciale effecten. Eén criticus zegt zelfs dat science fiction „in heel veel van haar uitingsvormen walgelijk en afgrijselijk” is.

Veel zogenaamde science-fictionfilms gaan bijvoorbeeld helemaal niet over de wetenschap of de toekomst. Futuristische settings worden soms louter als een achtergrond voor onverbloemd geweld gebruikt. De schrijver Norman Spinrad merkt op dat in veel van de moderne science-fictionverhalen er iemand „neergeschoten, doodgestoken, verdampt, met een laserwapen gedood, verscheurd, verslonden of opgeblazen” wordt. In veel films worden deze gruwelen afgrijselijk gedetailleerd uitgebeeld!

Nog een reden tot bezorgdheid is het bovennatuurlijke element dat in een aantal science-fantasyboeken en -films een rol speelt. Hoewel sommige mensen zulke verhalen misschien zien als louter allegorische gevechten tussen goed en kwaad, schijnt een aantal van deze werken verder te gaan dan allegorie en spiritistische praktijken te bevorderen.

De noodzaak van evenwicht

Natuurlijk veroordeelt de bijbel amusement waarin de fantasie een grote rol speelt, niet als zodanig. In Jothams parabel van de bomen praten onbezielde planten met elkaar — ze smeden zelfs plannen en samenzweringen (Rechters 9:7-15). De profeet Jesaja gebruikte eveneens een fantasievolle kunstgreep toen hij al lang dode nationale heersers een gesprek liet voeren in het graf (Jesaja 14:9-11). Zelfs enkele van Jezus’ gelijkenissen bevatten elementen die niet letterlijk zouden kunnen gebeuren (Lukas 16:23-31). Zulke fantastische voorstellingen waren niet slechts bedoeld om zijn toehoorders aangenaam te onderhouden maar om hen te onderwijzen.

Sommige hedendaagse schrijvers zullen volkomen verantwoord een futuristische setting gebruiken om te onderrichten of te amuseren. Gewetensvolle christelijke lezers houden echter in gedachte dat de bijbel ons aanspoort onze aandacht gericht te houden op dingen die zuiver en heilzaam zijn (Filippenzen 4:8). De bijbel herinnert ons er ook aan dat ’de gehele wereld in de macht van de goddeloze ligt’ (1 Johannes 5:19). Science-fictionfilms en -boeken worden wel gebruikt om denkbeelden en filosofieën te propageren die onverenigbaar zijn met de bijbel, zoals evolutie, de menselijke onsterfelijkheid en reïncarnatie. De bijbel waarschuwt ons niet ten prooi te vallen aan ’filosofie en ijdel bedrog’ (Kolossenzen 2:8). Voorzichtigheid is dus geboden als het gaat om science fiction, zoals bij alle vormen van amusement. Wij dienen selectief te zijn ten aanzien van wat wij lezen of bekijken. — Efeziërs 5:10.

Zoals reeds gezegd, zijn veel populaire films gewelddadig. Zou een dieet van nodeloos bloedvergieten Jehovah behagen, over wie wordt gezegd: „Al wie geweld liefheeft, haat Zijn ziel stellig”? (Psalm 11:5) En daar spiritisme in de Schrift wordt veroordeeld, zullen christenen oordeel des onderscheids willen gebruiken wanneer het gaat om boeken of films die elementen als magie of toverij bevatten (Deuteronomium 18:10). Besef ook dat terwijl een volwassene zonder veel moeite fantasie van realiteit kan onderscheiden, niet alle kinderen dat kunnen. Nogmaals, ouders zullen dus goed moeten opletten hoe hun kinderen beïnvloed worden door wat zij lezen en zien.b

Sommigen beslissen misschien dat zij de voorkeur geven aan andere soorten leesmateriaal en amusement. Maar het is niet nodig dat zij anderen op dat punt veroordelen of een strijdpunt maken van kwesties van persoonlijke smaak. — Romeinen 14:4.

Aan de andere kant doen christenen die verkiezen af en toe bij wijze van ontspanning van verschillende vormen van fictie te genieten, er goed aan Salomo’s waarschuwing in gedachte te houden: „Aan het maken van veel boeken komt geen eind, en veel toewijding eraan is afmattend voor het vlees” (Prediker 12:12). Bij velen in de huidige wereld kent het enthousiasme over science-fictionboeken en -films duidelijk geen grenzen. Het aantal science-fictionclubs en -congressen is snel toegenomen. Volgens het blad Time hebben Star Trek-​fans op vijf continenten zich toegelegd op het leren van de fictieve taal Klingon, die gebruikt werd in Star Trek-​televisieprogramma’s en -films. Zulk extreem gedrag strookt niet met de bijbelse raad in 1 Petrus 1:13: „Houdt uw zinnen volledig bij elkaar [„blijft evenwichtig”, voetnoot].”

Zelfs de beste science fiction kan de nieuwsgierigheid van de mens naar wat de toekomst zal brengen niet bevredigen. Zij die de toekomst werkelijk willen kennen, moeten zich tot een bron wenden die onfeilbaar is. Daarover zullen wij het in ons volgende artikel hebben.

[Voetnoten]

[Illustratie op blz. 7]

Ouders moeten toezicht houden op het amusement van hun kinderen

[Illustratie op blz. 7]

Christenen moeten selectief zijn als het om science fiction gaat