Van flessen tot prachtige kralen

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN NIGERIA

U HEBT haast. U grijpt naar een fles op tafel, maar hij glipt uit uw handen, valt op de vloer en breekt. U zucht, veegt de scherven bij elkaar en gooit ze in de afvalbak. Wat u betreft is dat het eind van de zaak.

Als u in Bida (Nigeria) zou wonen, zou dat nu juist het begin kunnen zijn. Waarom? Omdat er onder de Nupe, een volk dat daar woont, handwerkslieden zijn die van een gebroken fles een prachtig kralensnoer kunnen maken. Het is een kunst die van generatie op generatie is doorgegeven en eeuwenlang niet veel veranderd is.

Kralen maken in Bida

De werkplaats is een kleine, ronde hut van gedroogde modder. Midden op de vloer staat een aarden oven. De handwerkslieden gooien stukken hout in de oven en steken ze in brand. Het vuur wordt hoog opgestookt met een blaasbalg, die zij met de hand bedienen. Terwijl er nog meer stukken hout in worden gegooid, komt er een rode vlam boven de oven uit. Er wordt een fles aan een staaf boven de oven gehangen, en al gauw wordt het glas zacht en hangt het gesmolten aan de staaf.

De kralenmaker maakt één kraal tegelijk. Hij legt een gepunte staaf boven het vuur, naast de staaf waar het glas aan hangt. Wanneer de punt van de staaf roodgloeiend wordt, beweegt hij hem naar de hangende klomp gesmolten glas. Dan windt hij er, door de staaf met zijn vingers rond te draaien, een beetje glas om ter grootte van een kraal.

Vervolgens strijkt hij het glas met een lang, plat kapmes glad en vormt het tot een kraal. Als hij heel handig is, werkt hij wellicht met verschillende kleuren glas en brengt hij op elke kraal die hij maakt een bepaald patroon aan. Ten slotte gebruikt hij het mes om de kraal voorzichtig van de staaf te duwen en in een pan met as te laten vallen om af te koelen. De kraal is nu klaar. Het gat dat door de staaf veroorzaakt is, wordt het gat waarmee de kraal aan een snoer wordt geregen. Het enige wat er nog moet gebeuren, is de kraal wassen en er dan met andere kralen een halsketting van maken.

Het vak leren

Hoe leert men het kralenmakersvak? Nupe-kinderen beginnen met toekijken. Tegen de tijd dat zij tien jaar zijn, helpen zij bij het verzamelen en hakken van het brandhout.

De volgende stap is met de blaasbalg leren omgaan. De blaasbalg bestaat uit twee aaneengevoegde stoffen zakken, die elk aan een stok bevestigd zijn. Om de blaasbalg te bedienen, moet de „blazer” in elke hand een stok houden en die snel op en neer bewegen. Hij heeft zowel kracht als coördinatievermogen nodig. Hij moet sterk genoeg zijn om de blaasbalg tijdens het maken van de kralen voortdurend in beweging te houden, en dat kan uren duren!

Hij moet ook voldoende coördinatievermogen bezitten om een snel, constant ritme te handhaven en de blaasbalg met precies de juiste snelheid te bewegen. Als hij te langzaam pompt, zal de hitte van het vuur het glas niet zacht genoeg maken om ermee te werken. Als hij te snel pompt, kan door de hitte het glas van de staaf in het vuur vallen.

Gewoonlijk zal een leerling-kralenmaker vijf jaar de blaasbalg bedienen. Ten slotte leert hij hoe hij kralen moet maken. Een van de uitdagingen van dit werk is te leren de hitte van het vuur te verdragen, die, gevoegd bij de tropische hitte van de zon, een beproeving kan zijn.

Het is een geleidelijk leerproces. Nadat de leerling een ervaren kralenmaker met het hanteren van de staven heeft geholpen, leert hij kleine, eenvoudige kralen te vormen. Na verloop van tijd is hij zover gevorderd dat hij grotere kralen kan maken en kralen waarop als versiering een patroon van glas in een andere kleur is aangebracht. Bij een ervaren kralenmaker lijkt het alsof het een gemakkelijk werk is, maar het kost tijd om de vaardigheid onder de knie te krijgen die nodig is voor het maken van een reeks kralen, één kraal tegelijk, die allemaal gelijk van grootte, vorm en patroon zijn.

Het maken van kralen is een leuk werk. De kralenmakers genieten als zij mensen in het hele land getooid zien met hun kleurige kralen — kleine kraaltjes voor kinderen, kunstig bewerkte kralen voor vrouwen en zware ceremoniële kralen voor mannen. Er is ook vreugde tijdens feesten, wanneer mensen zich rond de werkplaats verzamelen om op het ritme van de blaasbalg te zingen en te dansen.

Het boek History of West Africa zegt: „De produkten van de Nupe-kunstnijverheid in . . . glas . . . behoren nog steeds tot de beste op het continent.” Anderen zijn het hiermee eens. Een christelijke zendeling zei: „Toen wij op vakantie gingen, kochten wij kralen in Bida en ook in andere plaatsen om aan onze vrienden en familie te geven. Toen wij in de Verenigde Staten kwamen, kozen onze vrienden steeds de kralen uit Bida!”

[Illustratie op blz. 26]

Glas verhitten in een oven