De Krobo’s zeggen het met kralen

Door Ontwaakt!-correspondent in Ghana

KRALEN — kleine, doorboorde stukjes glas — wat lijken ze klein en onbetekenend! Maar al heel lang worden ze in hun diverse variëteiten bijzonder door de mens op prijs gesteld. Men heeft ze ontdekt in de koninklijke graven te Ur — de stad waar de patriarch Abraham vandaan kwam — op Egyptische mummies van grote ouderdom en in de oude graven van Griekenland en Italië.

Koning Salomo van Israël sprak, toen hij was getroffen door de schoonheid van een meisje uit Sunem: „Uw wangen zijn lieflijk tussen de haarvlechten, uw hals in een kralensnoer” (Hooglied 1:10). Maar niet alleen de mensen uit de Oosterse oudheid, ook de Krobo’s van Ghana waren reeds lang voor onze tijd, reeds lang ook voordat de eerste Europese handelaars de kusten van West-Afrika bezochten, gefascineerd door de schoonheid van kralen.

De kralen (adiagba heten ze hier) van de Krobo-kralenmakers, zowel de oude als de nieuwe, zijn in Ghana vanwege hun schoonheid, zeldzaamheid en duurzaamheid zeer in trek. Men geeft ze vaak ten geschenke. En vóór de komst van de moderne munten dienden ze ook als ruilmiddel, terwijl ze zelfs nu nog fungeren als onderpand bij leningen of hypotheken op gebouwen en grond. De prijs van één streng kralen kan, afhankelijk van de verscheidenheid en het aantal kralen, uiteenlopen van tien tot honderd cedi’s.a

Hoe de kralen worden gebruikt

Ofschoon veel kralen louter bedoeld zijn voor gewone dagelijkse sier, zijn er ook snoeren die tot de bijzondere erfstukken van een familie zijn gaan behoren en dan generaties lang bewaard blijven. Zulke familiekralen worden als zeer kostbaar beschouwd en ook enigszins vereerd. Men zal ze ook nooit verkopen. Ze worden gedragen bij begrafenissen, ter herinnering aan overleden familieleden, en af en toe ook om de rijkdom van de familie te tonen. Deze kralen spelen tevens een belangrijke rol bij de traditionele puberteitsriten van de meisjes.

Tijdens deze riten, die niet door ware christenen worden beoefend, is het de gewoonte dat de jonge meisjes die nu officieel overgaan van meisje tot vrouw, getooid zijn met een kralenpracht die men anders zelden ziet. Ze zijn behangen met de familiekralen, waarvan sommige reeds zijn gedragen door hun over-overgrootmoeders toen die nog jong waren. Deze openbare riten, waarbij de meisjes weinig meer dragen dan hun dure en waardevolle sieraden, trekken natuurlijk veel bekijks, vooral van de huwbare jongemannen van het dorp. De meisjes bewegen hun lichaam ritmisch heen en weer op de maat van de drums, in feite om kenbaar te maken: „Wij zijn klaar voor het huwelijk!” Die gebeurtenis vormt voor de diverse families ook een gelegenheid om op meer dan gewone schaal hun rijkdom te tonen.

Het is dus zeker waar dat de Krobo’s het ’met kralen zeggen’. Diverse kralen hebben een eigen naam en betekenis. Powa betekent: „Ik daag u uit”, terwijl Koli verklaart: „U bent niet beter dan ik”, en Odonor maakt vrijuit bekend: „U bent jaloers om wat ik heb”, Omitiomete is wat bescheidener en zegt eenvoudig: „De resultaten van mijn arbeid”. Mensen komen van heinde en ver om de gezinnen hier trots met hun kralen te zien rondstappen.

De heldergekleurde kralen zijn voor feesten en voor de traditionele vieringen van de Krobo’s. Zwarte en donkergekleurde kralen worden gedragen tijdens periodes van rouw, terwijl witte kralen bij vreugdevolle gelegenheden worden omgehangen, bijvoorbeeld wanneer er een baby is geboren, er een contract voor een nieuw huwelijk is gesloten of wanneer men van een ernstige ziekte is hersteld.

Intrigerende patronen en fascinerende kleuren

De vakbekwaamheid van de stamkunstenaars blijkt onweerlegbaar uit de schitterende pracht van de kralen. Een blik van nabij onthult dat de kralen vrijwel elke kleur kunnen hebben — geel, diep bruin, rood en blauw, en nog vele meer, maar de genoemde vier kleuren ziet men toch het meest. Door een knappe menging van de verschillende kleuren hebben de kralenmakers patronen weten te formeren die veel weg hebben van miniatuur-explosies van gekleurd, gesmolten glas tegen een donkere achtergrond. Veel voorkomend zijn kleine patronen die lijken op geplette miniatuurbloemen, op strepen, kransen en kermismolentjes. En het glanzend gepolijste oppervlak van goede kwaliteitskralen schittert en blinkt in de zon. Geen wonder dat de Krobo’s van hun kralen houden en ze gebruiken om uiting te geven aan hun gedachten en gevoelens. Maar hoe worden ze gemaakt?

Krobo-vakmensen aan het werk

De eerste stap bestaat in het vervaardigen van een oven, 60 centimeter breed en 60 centimeter hoog, die met uiterste zorg wordt gemaakt van goede, hittebestendige klei, afkomstig van een nabijgelegen rivieroever. Op de oven komen ijzeren staven te liggen, net boven het punt waar het vuur zal branden.

Vervolgens maken de kralenmakers verscheidene vormen van dezelfde klei: rechthoekige blokjes van 15 centimeter in het vierkant en ongeveer 2,5 centimeter dik, voorzien van een holte met een diameter van ongeveer 6 tot 18 millimeter, en ongeveer 12 millimeter diep. Het materiaal voor het vervaardigen van de kralen gaat in deze holten. Maar voor het zover is, moeten zowel de oven als de vormen in de zon drogen, waarna de vormen, wanneer ze goed droog zijn, nog zorgvuldig aan de binnenzijde met kalksteen worden gepolijst, zodat de wanden en de randen glad zijn. Na het gereedmaken van de oven en de vormen zal de kralenmaker de grondstoffen voor zijn kralen gaan zoeken.

De basisgrondstof voor de kralenbereiding is het zogenaamde soso — een stof die gewoonlijk geelachtig is van kleur en uit fijngemalen glas, kiezelaarde of porselein bestaat. Het fijnmalen geschiedt op een gladde steen, waarna het poeder zorgvuldig wordt gezeefd. Het materiaal voor de contrasterende kleuren wordt op dezelfde wijze bereid.

De kralenmaker maakt het basispoeder een beetje vochtig met water wanneer hij het in de holten van de kleivormen giet. Vervolgens steekt hij een heel dun takje in het midden van het poeder tot op de bodem van de vorm. Dat wordt de holte waar straks de draad door gaat. Maar hoe komen die diverse kleurpatronen tot stand? Wel, nadat het basismateriaal voor de kralen in de holten is gedaan, worden er in het natte poeder rond de stok vier of meer dunne gaatjes geboord, op van tevoren vastgestelde afstanden. In die gaatjes gaat het gekleurde glaspoeder, dat later voor de aantrekkelijke patronen en kleuren moet zorgen. Nadat alle holten in de vormen zijn gevuld, zijn de vormen gereed voor de oven.

De kralenmaker plaatst de vormen op de ijzeren staven van de oven, legt een hoeveelheid droog hardhout eronder en steekt dit in brand. Om de intensiteit van de hitte zo op te voeren dat ze voldoende is om het glas, de kiezelaarde of het porselein te laten smelten, gebruikt hij blaasbalgen. Wanneer het ernaar uitziet dat al het materiaal in de vormen is gesmolten, worden ze snel van het vuur gehaald. Daarna houdt de Krobo-kunstenaar elk van de vormen even vast — voorzichtig zodat hij zichzelf niet brandt — en draait, schudt of betikt ze even op deskundige wijze, ten einde de kleuren te mengen en het gewenste patroon te verkrijgen. Daarna zet hij de vormen weg om af te koelen. Later worden de afzonderlijke kralen eruit gehaald met een puntig haakje dat net in de holte past die is gevormd op de plaats waar het dunne stokje in het midden van de hete glasmassa is weggebrand.

Denk nu niet dat u meteen prachtig gekleurde kralen ziet, dan wacht u een teleurstelling. Doch geen paniek; met een beetje hard werken is dit zo verholpen.

De werker neemt eerst een ruwe, platte steen en wrijft daar de kraal overheen om de ergste onregelmatigheden weg te nemen. Dan gaat hij verder op een gladde, vlakke steen, waarop hij zorgvuldig polijstend de kraal een hoge graad van gladheid en glans verleent. De voltooide kraal gloeit dan zacht en aantrekkelijk in het zonlicht. Met het rijgen van de kralen is dan het werk voltooid.

Nu kan de kralenkunstenaar met een ontspannen en voldane glimlach terugzien op een goed volbrachte taak. Zijn werk zal tot anderen spreken, niet in woorden maar in kralen, want, zoals u nu weet, Krobo’s zeggen het graag met kralen.

[Voetnoten]