Hoe zag de wereld er 50 jaar geleden uit?

BENT u oud genoeg om u te herinneren hoe de wereld er in 1945 uitzag? Ze begon zich toen net van de Tweede Wereldoorlog te herstellen, die in 1939 uitbrak toen Frankrijk en Groot-Brittannië Duitsland de oorlog verklaarden vanwege de inval van de nazi’s in Polen. Als u te jong bent om u dat te herinneren, herinnert u zich dan de Koreaanse Oorlog, die in 1950 uitbrak? Of de Vietnam-oorlog, die in de jaren ’50 begon en tot 1975 geduurd heeft? Of de door Irak in 1990 uitgelokte oorlog in Koeweit?

Treft het u niet als opmerkelijk dat wanneer wij de geschiedenis sinds de Tweede Wereldoorlog de revue laten passeren, wij ons nog zo veel meer oorlogen voor de geest moeten roepen die miljoenen mensen ellende en lijden hebben gebracht en die miljoenen anderen het leven hebben gekost? Welke erfenis heeft de Tweede Wereldoorlog de mensheid destijds nagelaten?

De gevolgen van de Tweede Wereldoorlog

Er zijn ongeveer vijftig miljoen mensen omgekomen in de Tweede Wereldoorlog en in 1945 zwierven miljoenen vluchtelingen door Europa, trachtend naar hun huis terug te keren in gebombardeerde steden en stadjes en weer iets van hun ontwrichte leven te maken. Honderdduizenden vrouwen en meisjes, vooral in Rusland en Duitsland, probeerden het trauma van verkrachting door de binnengevallen legers te boven te komen. In het grootste deel van Europa was van alles op de bon — voedsel en kleding waren schaars. Honderdduizenden gedemobiliseerde soldaten waren op zoek naar een baan. Miljoenen weduwen en wezen rouwden om de man of ouders die zij verloren hadden.

Joden probeerden de realiteit te verwerken van de Holocaust, die miljoenen van hun medejoden en daarmee ook toekomstige generaties had weggevaagd. Miljoenen mensen — uit Amerika, Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Rusland en talrijke andere landen — waren in die oorlog gestorven. Een reusachtig potentieel genenreservoir was verloren gegaan ter wille van de bevordering van de politieke en commerciële belangen van de wereldmachten en hun heersers.

Veel landen waren zo door de Tweede Wereldoorlog gehavend dat hun eerste prioriteit economisch herstel moest zijn. Nog verscheidene jaren na de oorlog had Europa met voedseltekorten te kampen. Spanje, hoewel officieel neutraal tijdens de Tweede Wereldoorlog, had zwaar geleden onder de eigen burgeroorlog (1936–1939) en onder handelsembargo’s — tot juni 1952 waren sommige levensmiddelen nog op de bon.

In het Verre Oosten lagen de herinneringen aan de Japanse gruwelen de slachtoffers in Birma, China, de Filippijnen en andere oosterse landen nog vers in het geheugen. De Verenigde Staten, een van de zegevierende naties, hadden niettemin het verlies van zo’n 300.000 militairen te betreuren, van wie bijna de helft in de oorlogsgebieden in de Grote Oceaan was omgekomen. In Japan waren armoede, tuberculose en lange rijen bij de distributiepunten van het gerantsoeneerde voedsel het lot van de burgerbevolking.

Churchills oproep tot actie

In de overwinningstoespraak die premier Winston Churchill op 13 mei 1945, aan het einde van de Tweede Wereldoorlog in Europa, voor het Britse volk hield, verklaarde hij: „Ik wilde wel, dat ik u hedenavond kon zeggen dat al ons zwoegen, al onze zorgen voorbij zijn. . . . Ik moet u integendeel waarschuwen, . . . dat er nog veel te doen is, en dat gij voorbereid moet zijn op nog meer inspanningen van de geest en van het lichaam en nog meer offers voor grote zaken.” Met een vooruitziende geest, de verbreiding van het communisme voorziend, zei hij: „Op het vasteland van Europa hebben wij er nog steeds voor te zorgen dat . . . de ware betekenis van de woorden ’vrijheid’, ’democratie’ en ’bevrijding’, zoals wij die altijd hebben verstaan, niet wordt verwrongen.” Vervolgens deed hij een stimulerende oproep: „Voorwaarts, onversaagd, onwrikbaar, ontembaar, totdat de gehele taak volbracht en de gehele wereld veilig en gezuiverd is.” — Wij cursiveren.

Een halve eeuw conflicten en dood

In 1992 gaf de secretaris-generaal van de VN, Boutros Boutros Ghali, in een toespraak toe dat „sinds de oprichting van de Verenigde Naties in 1945 . . . meer dan 100 belangrijke conflicten in de wereld een tol [hebben] geëist van 20 miljoen mensenlevens”. Het blad World Watch noemde een nog hoger aantal doden en verklaarde: „Dit is de minst vredige eeuw aller tijden geweest.” In dezelfde bron wordt een onderzoeker geciteerd die zei dat „er in deze eeuw meer mensen in oorlogen zijn omgekomen dan in de hele voorgaande menselijke geschiedenis bij elkaar. Ongeveer 23 miljoen van die doden zijn gevallen sinds de Tweede Wereldoorlog.”

In The Washington Post stond echter nog een andere schatting: „Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog zijn er op de aardbol ongeveer 160 oorlogen gevoerd, met meer dan zeven miljoen doden op de slagvelden en wel dertig miljoen sterfgevallen onder de burgerbevolking als gevolg. Daarbij komen nog de gewonden, de verkrachten en de vluchtelingen.” Bij geen van deze cijfers zijn de miljoenen slachtoffers van de geweldsmisdrijven inbegrepen die de afgelopen vijftig jaar wereldwijd gepleegd zijn!

Nu, in 1995, woeden er nog steeds door brandende haat aangewakkerde dodelijke conflicten, waarbij niet alleen soldaten omkomen die voor dat beroep gekozen hebben terwijl zij wisten dat zij het risico liepen, maar ook duizenden burgers het leven laten, in Afrika, op de Balkan, in het Midden-Oosten en in Rusland.

Kunnen wij dus zeggen dat vijftig jaar na 1945 „de gehele wereld veilig en gezuiverd is”? Hoe ver is de mensheid gevorderd met het veranderen van onze aarde in een geschikte en veilige plaats om te wonen? Wat hebben wij in vijftig jaar geleerd? Heeft de mens vooruitgang geboekt in de dingen die er werkelijk toe doen — waarden, moraal, ethiek? In de volgende twee artikelen zullen die vragen beantwoord worden. Een vierde artikel zal gewijd zijn aan de toekomstige vooruitzichten voor ons allen op onze door onderlinge afhankelijkheid tot een dorp geworden aarde.

[Kader op blz. 4]

Herinneringen aan de tijd vlak na de Tweede Wereldoorlog

Een Engelsman die nu in de zestig is, herinnert zich: „Tegen het einde van de jaren ’40 hadden wij thuis geen televisie. Radio was de voornaamste prikkel voor onze fantasie. Omdat ik nog op school zat, werd mijn geest beziggehouden met lezen en huiswerk. Ik ging misschien één keer in de maand naar de bioscoop. ’s Zaterdags fietste ik verscheidene kilometers om mijn favoriete voetbalelftal te zien spelen. Betrekkelijk weinig gezinnen konden zich een auto of telefoon veroorloven. Zoals miljoenen anderen in Groot-Brittannië hadden wij geen aparte badkamer. Het toilet was buiten en de badkuip bevond zich in de keuken, die ook als badkamer diende. We hadden de oorlog overleefd op maaltijden bereid van gedroogd voedsel — eierpoeder, melkpoeder — en aardappels. Vruchten als sinaasappels en bananen waren een zeldzame luxe. Als de plaatselijke groenteman ze aankreeg, was dat voor iedereen het signaal om als de weerga voor hun rantsoen in de rij te gaan staan. Veel vrouwen moesten in munitiefabrieken werken. Men besefte toen niet wat een ongelofelijke veranderingen er in het verschiet lagen — een wereld met tv, video’s, computers, cyberspace, faxverbindingen, ruimtevaart en genetische manipulatie.”