Kapitein James Cook — Onverschrokken verkenner van de Grote Oceaan

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN AUSTRALIË

ANDERS dan in Engeland, Australië, Nieuw-Zeeland en Hawaii en op de eilanden in de Stille Zuidzee, zal de naam kapitein James Cook de meeste mensen misschien niet eens bekend in de oren klinken. In de bovengenoemde landen echter heeft bijna elke schooljongen van kapitein Cook gehoord — ongeveer zoals Amerikaanse kinderen Christophorus Columbus kennen.

Het lijdt evenwel geen twijfel dat de zeevaarder en ontdekkingsreiziger in Australië — het eilandcontinent in de Stille Zuidzee — en in Nieuw-Zeeland het bekendst is, want de naam kapitein Cook zie je overal staan. Bovendien wordt in de oorspronkelijke versie van het lied „Advance Australia Fair”, dat in 1974 het volkslied van het land werd, de lof van de onverschrokken kapitein letterlijk bezongen.

De mens James Cook

James Cook was een jongen van het platteland en werd in oktober 1728 geboren in het Engelse Yorkshire. Hoewel van zijn eerste levensjaren weinig bekend is, heeft hij blijkbaar enig onderwijs genoten aan de nog bestaande dorpsschool van Ayton. Later werd hij in de leer gedaan bij een kruidenier in de vissershaven Staithes. Vandaar stapte hij, met de zeelucht in zijn neusgaten, over op de kolenhandel en leerde met schepen om te gaan. Zijn werkterrein lag dicht bij de door de wind geteisterde kust van de Noordzee.

De kolenschepen waren niet Cooks enige voorbereiding voor zijn latere reizen. Als hij aan land was, vervolgde hij zijn wiskundestudie en uiteindelijk nam hij in 1755 dienst bij de Britse marine. Hoewel hij enig aandeel had aan gevechtshandelingen op zee, werd hij bekender om zijn kaarten van Newfoundland, Nova Scotia en Labrador.

Het wereldtoneel in 1769

Groot-Brittannië kreeg in 1763 de overhand als de voornaamste koloniale en commerciële wereldmacht. Na 200 jaar met tussenpozen oorlog gevoerd te hebben, had het Spanje, Holland en Frankrijk verslagen. De laatste van deze rivalen, Frankrijk, had verpletterende nederlagen te incasseren gekregen. Het was een veelbewogen periode. De wetenschappelijke vooruitgang verdrong in hoog tempo het bijgeloof en schiep een wijdverbreide dorst naar kennis. De navigatiemethoden waren ook enorm verbeterd. Bij de Britse marine en in wetenschappelijke kringen was men naarstig op zoek naar een zeeman-wetenschapper om een expeditie naar de Stille Zuidzee te leiden. De keus voor deze taak met haar interessante uitdagingen viel op James Cook.

Het begin van Cooks reizen

De instructies die Cook voor zijn eerste reis, 1768–1771, ontving, waren „het doen van ontdekkingen van tot dusver onbekende landen en het vergaren van kennis over verre streken die, schoon vroeger ontdekt, nog maar onvolkomen verkend zijn”. Zijn orders vermeldden verder dat „er reden is voor de veronderstelling dat zich in zuidelijke richting een continent of land van grote uitgestrektheid zou bevinden” en dat hij moest „varen in zuidelijke richting om het continent te ontdekken”. Zijn eerste taak was echter, de overgang van Venus voorbij de zon te bestuderen in de hoop exact de afstand tussen de aarde en de zon te bepalen. Dat moest op Tahiti gebeuren.

De duur van de eerste reis was op 43 dagen na drie jaar. Cook had zijn orders volbracht, en meer. Het was tijdens deze eerste reis dat zijn beroemde landing in Botany Bay plaatsvond, slechts enkele kilometers ten zuiden van de schitterende baai van Sydney, die pas later werd ontdekt. Hij was ook helemaal rond de beide eilanden van Nieuw-Zeeland gevaren en was de eerste Europeaan die de oostkust van Australië in kaart bracht. Natuurlijk ontdekte hij niet het veronderstelde grote zuidelijke continent.

Een tweede geslaagde reis

Op zijn tweede expeditie, 1772–1775, had Cook opdracht de twee schepen Resolution en Adventure mee te nemen op een reis die opnieuw een geslaagde omvaart bleek, deze keer rond het Zuidpoolgebied, onderbroken door enkele korte tochten over de lege uitgestrektheid van de Stille Zuidzee. Maar maanden van temperaturen onder nul en snijdende winden hielpen hem tot de overtuiging te komen dat het legendarische zuidelijke continent niet bestond. Zijn uitgeputte bemanning was blij het contact met de ijszeeën te kunnen verbreken en naar Tahiti terug te keren.

Cooks tweede reis was een volledig succes en werd in de annalen geboekstaafd. Alan Moorehead verklaarde in zijn boek The Fatal Impact: „Eind juli 1775 lieten zij het anker vallen in Plymouth. Zij waren drie jaar en achttien dagen weg geweest. Zij hadden meer dan 60.000 zeemijl — driemaal de omtrek van de aarde — afgelegd en Cook had niet meer dan vier man verloren . . . Deze reis had zijn reputatie als een van de grootste zeevaarders aller tijden gevestigd.”

De derde reis brengt rampspoed

Het doel van expeditie nummer drie was, de Grote-Oceaankust van Canada te verkennen en te speuren naar de veronderstelde noordwestelijke doorvaart die de Grote met de Atlantische Oceaan verbond via de Noordelijke IJszee. Het zou de laatste reis van kapitein Cook worden. Op 12 juli 1776 voer hij van Engeland weg met de opgekalefaterde Resolution en nam ook het schip Discovery mee. Op 18 januari 1778 bereikte hij de eilanden die nu Hawaii genoemd worden, waar hij en zijn mannen gastvrij werden ontvangen. Zij namen nieuwe proviand in op die schitterende eilanden en besteedden daarna de noordelijke zomer van dat jaar aan een ijdele poging een doorvaart naar de Atlantische Oceaan te vinden. Vervolgens keerden zij terug om in Hawaii te overwinteren.

Historici zijn er niet uit wat de oorzaak is van de verandering die er toen in Cooks gedrag gekomen lijkt te zijn. Er is veel onzekerheid over zijn behandeling van de Hawaiianen bij zijn terugkeer. Sommigen veronderstellen dat hij hen nu wreed begon uit te buiten. Anderen vragen zich af of hij de periodiciteit van hun aanbidding heeft geschonden. Wat ook de feiten daaromtrent mogen zijn, hier vond hij op 14 februari 1779 de dood.

Hoe is hij gestorven? Bij hun terugkeer naar Kealakekua Bay op 17 januari waren de ontdekkingsreizigers door 10.000 Hawaiianen begroet. De eilandbewoners vierden het makahiki-feest voor hun god Lono, de god van het land. Het schijnt dat Cook werd gefêteerd als de god Lono en hij en zijn mannen werden opnieuw bijzonder vriendelijk en gastvrij behandeld. Drie weken later, op 4 februari, lichtten zij het anker en hesen de zeilen. Maar net vier dagen na hun vertrek kregen zij te kampen met een hevige orkaan en de Resolution verloor een mast. Cook keerde naar Hawaii terug.

Tot Cooks verbazing was de ontvangst deze keer vijandig. Sommigen geloven dat de Hawaiianen nu eens goed nagedacht hadden en tot de conclusie waren gekomen dat zij door Cook en zijn mannen werden uitgebuit. Anderen veronderstellen dat Cooks terugkeer niet strookte met zijn „god”-zijn. Wat de reden ook geweest mag zijn, Cooks verbijsterde mannen reageerden helaas gewelddadig. Dat leidde tot de diefstal van een sloep van de Discovery. Cook probeerde de boot terug te krijgen door het opperhoofd, Kalaniopu’u, te gijzelen. Er volgde een treffen en Cook werd neergestoken en vervolgens op het strand doodgeslagen.

Het journaal van een bemanningslid van de Resolution, de adelborst George Gilbert, geeft een levendige en gedetailleerde beschrijving van de laatste minuten van Cooks leven. „Kapitein Cook was nauwelijks bij de waterkant aangekomen en wenkte naar de boten dat het vuren gestaakt moest worden, of een van de opperhoofden die meer durfde dan de rest besloop hem van achteren en stak hem een ijzeren dolk tussen de schouders. Een ander gaf hem op dat moment met een knots een klap op zijn hoofd, zodat hij in het water viel; zij sprongen hem onmiddellijk na en hielden hem enkele minuten onder, trokken hem toen op de rotsen en sloegen zijn hoofd er verscheidene keren tegen; zodat het geen twijfel lijdt dat hij snel overleed.”

Een verandering in Cooks persoonlijkheid

Blijkbaar begon Cooks gedragspatroon op de derde reis te veranderen en hij spreidde niet langer dezelfde kalmte en zelfbeheersing tentoon die hij op zijn twee vorige reizen naar de Zuidzee had gehad. Op de derde reis had hij 37 procent van zijn bemanning de zweep laten voelen, bijna tweemaal zoveel als op de eerste reis. Deze keer was zijn behandeling van de Polynesische eilandbewoners ook minder menselijk. Zo had hij berekenend het platbranden van huizen en de vernieling van kano’s op het Tahitiaanse eiland Eimeo bevolen wegens de diefstal van één drachtige geit. Hij was zelfs overgegaan tot het afhakken van de oren van eilandbewoners die op kruimeldiefstallen werden betrapt. Was hij ziek of moe of gewoon wreed?

De vruchten van Cooks reizen

Professor Bernard Smith suggereert in zijn boek Captain James Cook and His Times dat „Cook niet in enige fundamentele zin van het woord een ontdekker van nieuwe gebieden was”. Dit kan waar zijn, daar de meeste gebieden die Cook aandeed reeds bewoond waren. Niettemin verklaart Grenfell Price: „Zijn uitnemende bijdragen tot de geografische kennis waren de voltooiing van de kustkaart van de Grote Oceaan door de ontdekking van de lange oostelijke kustlijn van Australië, het in kaart brengen van de kustlijn van Nieuw-Zeeland, de verkenning van lange stukken van de kust van Noord-Amerika; de ontdekking van geheel nieuwe eilanden, zoals Hawaii en Nieuw-Caledonië; en de herontdekking en nauwkeurige lokalisatie van andere eilandengroepen. Cook geldt als de zeevaarder die feitelijk . . . het antarctische continent heeft ontdekt, terwijl hij in het Noordpoolgebied Berings ontdekking van zijn Straat bevestigde.” Cooks kaarten waren lang nadat het puntje van zijn mast op de Grote Oceaan aan de horizon was verdwenen nog nuttig.

Helaas bleken in Cooks kielzog ook kwalijke zaken te dobberen als geslachtsziekte, vuurwapengeweld, de decimering van het wild op de Zuidpool en de uitbuiting van de eilandbewoners in de Stille Zuidzee. Over Cooks ontdekkingen in het Zuidpoolgebied schreef Alan Moorehead: „Opnieuw was Cook het lot beschoren rampspoed in zijn kielzog mee te voeren. Hij was gestuit op wat waarschijnlijk de grootste verzameling wild was die er op de wereld bestond, en hij was de eerste mens die de wereld van het bestaan ervan in kennis stelde. . . . Dat Cook voet aan wal had gezet op Tahiti en in Australië was al erg genoeg geweest voor de inheemse volken: voor de dieren van Antarctica was het een holocaust.”

Na Cooks uitgebreide verslag en kaarten kwamen de jagers en walvisvloten aangevaren om te doden. Moorehead vervolgt: „Het doden ging alsmaar door totdat er feitelijk niets meer te doden viel, niets in ieder geval waarvan het doden gemakkelijk en rendabel was.”

[Illustraties op blz. 15]

Cooks gewelddadige dood op Hawaii

Zijn ontdekking van Botany Bay, Australië

[Verantwoording]

Schilderijen: Met toestemming van Australian International Public Affairs

[Illustratieverantwoording op blz. 12]

Schilderij van John Webber/Dictionary of American Portraits/Dover. Achtergrond: The Complete Encyclopedia of Illustration/J. G. Heck