Filatelie — Boeiende hobby en bloeiende handel

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN GROOT-BRITTANNIË

FILATELIE, ofwel het verzamelen van postzegels, is naar men zegt „de meest beoefende hobby ter wereld”. De eerste postzegels waren eenvoudig ’aan de achterkant met een gomlaagje bedekte stukjes papier, die de gebruiker met een lichte bevochtiging achter op een brief kon plakken’, aldus de Britse posthervormer Sir Rowland Hill (1795–1879). Zijn ’stukjes papier’ werden zo populair dat postzegels tegenwoordig bejubeld worden als een uitvinding die de communicatie in de hele wereld heeft veranderd.

Voor verzamelaars en handelaars lopen de waarden van zegels uiteen van praktisch niets tot astronomische bedragen van een miljoen dollar of meer. Hoe is dat mogelijk gezien het feit dat postzegels zoiets gewoons zijn? En wat geeft postzegels hun aantrekkingskracht en hun waarde?

De unieke Penny Black

De eerste met de hand aangebrachte stempels ter aanduiding van vooraf betaalde port waren de uitvinding van de koopman William Dockwra, die in 1680 de London Penny Post opzette. De post die op het ontvangstkantoor werd ingeleverd, kreeg een stempel dat bestond uit een dubbelgelijnde driehoek met daarin de woorden PENNY POST PAID, en kon dan bezorgd worden door Dockwra’s boden. Maar andere boden en bezorgers verzetten zich hevig tegen deze regeling omdat zij er een bedreiging voor hun bestaan in zagen. En het staatspostbedrijf zag in Dockwra’s postdienst een inbreuk op zijn monopolie.

Pas in het begin van de negentiende eeuw kwam door posthervormingen een postbezorging voor een penny door het hele land beschikbaar. In mei 1840 werd de eerste gegomde postzegel in Engeland verkrijgbaar gesteld, een zegel die al gauw beroemd werd als de Penny Black. (Zie de foto.) De zegels waren nog niet geperforeerd en elke zegel moest met een schaar van een vel worden geknipt.

In 1843 werd Brazilië na Engeland het tweede land dat gegomde postzegels uitgaf die op nationale schaal geldig waren. Geleidelijk gingen ook andere landen ze voor hun binnenlandse post gebruiken. Later kwam er, om het buitenlandse postverkeer te vergemakkelijken, een wereldwijde postunie tot ontwikkeling. Tegenwoordig is de Wereldpostunie, met haar hoofdkwartier in Bern (Zwitserland), een gespecialiseerde organisatie van de Verenigde Naties.

Verzamelingen vertellen een verhaal

Toen de internationale communicatie toenam, ging elk land zijn eigen postzegels ontwerpen en drukken. Sommige, gelegenheidszegels genoemd, illustreren bijzondere gebeurtenissen en personen; andere, zogeheten normale frankeerwaarden, zijn er voor het geregelde gebruik en maken deel uit van een reeks waarden die beantwoorden aan verschillende postale behoeften. In de loop der jaren hebben zo’n 600 postdiensten naar schatting 10.000 nieuwe zegels per jaar uitgebracht. De serieuze filatelist die er werkelijk een studie van maakt, en ook de eenvoudige hobbyist die het gewoon leuk vindt postzegels te verzamelen, kunnen beiden iets naar hun gading vinden in de kwart miljoen verschillende postzegels die er tot dusver zijn uitgegeven!

Het is duidelijk dat met zo’n hoeveelheid en verscheidenheid geen enkele verzamelaar mag verwachten van iedere ooit uitgebrachte zegel een exemplaar te kunnen bezitten. In plaats daarvan besluiten velen thematische postzegelverzamelingen op te zetten. Antarctica, bijbel, bijen, bloemen, bruggen, dieren, energie, Esperanto, Europa, films, fotografie, geneeskunde, geologie, grotten, industrie, landbouw, luchtvaart, muziek, Olympische Spelen, paddestoelen, platteland, postdiensten, religie, Rode Kruis, ruimtevaart, sport, steenkool, vervoer, VN, vogels, vuur en zelfs het weer zijn allemaal onderwerpen die zich laten verzamelen. U noemt maar een onderwerp en er zijn postzegels van.

Andere verzamelaars concentreren zich op variaties. Wat houdt dat in? Beschouw opnieuw de Penny Black. Ziet u de letters die in de benedenhoeken van de postzegel staan? Oorspronkelijk werden deze zegels gedrukt in een vel van 240 individueel verschillende zegels in 20 horizontale rijen van 12. De eerste zegel in de bovenste rij had de letters AA; de laatste van de rij AL, en zo verder alfabetisch omlaag tot TA en TL aan het begin en eind van rij 20. De letters werden in de laatste fase van het maken van de drukplaten handmatig in de vierkantjes op de hoeken geponst. Een postbeambte zou vervalsing gaan vermoeden als hij veel brieven met zegels met dezelfde twee letters door zijn handen zag gaan.

Hoewel er van de Penny Black naar schatting zo’n 68 miljoen afzonderlijke zegels werden uitgegeven, heeft een verzamelaar die nu een ongebruikte in zijn bezit heeft, een zeldzaam en waardevol zegeltje — iets in de orde van $4200 tot $6800.

Naast subtiele variaties in ontwerp wekken ook zegels die zijn gedrukt van verschillende platen, op papier met verschillend watermerk (een vaag tekentje in het papier, zichtbaar wanneer men het tegen het licht houdt) en zelfs zegels met een verschillend aantal perforaties (de gaatjes langs de rand) allemaal de belangstelling van gespecialiseerde verzamelaars. Dit soort specialisten hebben daarvoor meer nodig dan alleen een pincet (Nooit uw vingers gebruiken!) en een vergrootglas. Tandingmeters onthullen verschillen in de perforatie; UV-lampen maken beschadigingen, verborgen fosforescentie en andere minutieuze details zichtbaar.

Bepaalde verzamelaars hebben een speciale belangstelling voor fouten in het ontwerp en de druk van postzegels. Iets te bezitten waaraan andere verzamelaars niets hebben opgemerkt, is voor hen een grandioze zaak. En let op hoeveel verschil in waarde dat kan maken. Naar schattingen in 1990 was een Penny Red uit 1841 waarop de letter A ontbrak — een fout die voorkwam op de eerste zegel van de tweede rij van het vel — ongeveer 1300 maal zoveel waard als de zegel zonder die fout!

Postzegels zijn handel

Tegenwoordig trekt de postzegelhobby allerlei investeerders. De ware investeerder koopt beleggingsportefeuilles van zeldzame klassieke zegels waarvan handelaren geloven dat ze over een bepaalde periode hoogstwaarschijnlijk in waarde zullen stijgen. Na een zekere tijd zal de handelaar ertoe overgaan de zegels van zijn klant tegen een zo hoog mogelijke prijs te gelde te maken. „Lichte, leesbare poststempels zijn een vereiste voor postaal gebruikte zegels — vaak zijn zelfs de gewoonste zegels met ideale of ongebruikelijke poststempels betrekkelijk dun gezaaid en daarom naar verhouding meer waard. Een prima staat is essentieel voor de waarde van een postzegel”, schrijft een filatelistisch deskundige, James Watson.

In 1979 berichtte de Londense Daily Mail dat ’in de afgelopen vijf jaar klassieke postzegels (de zegels die dateren uit 1840 tot 1870) veel meer in waarde zijn gestegen dan aandelen en andere vormen van investeringen, en in veel gevallen zelfs meer dan de prijs van huizen’. Een portefeuille van zeven zeldzame zegels die in 1974 $84.700 kostte, nam in waarde toe tot $306.000.

In 1990 berichtte een advertentie in Time International: „Als investering hebben postzegels een zeer wisselende tijd doorgemaakt. In de jaren ’70 werden prijzen in hoog tempo opgedreven toen speculanten op zoek naar winst uit zeldzame zegels beleggingsportefeuilles opbouwden. Maar toen in Londen in 1980 de postzegelwereldtentoonstelling plaatsvond, barstte de zeepbel en bemerkten de speculanten dat de enigen die bereid waren de markt te ondersteunen de verzamelaars waren, en die hadden zich heel verstandig teruggetrokken. ’Toen de investeerders hun portefeuilles te gelde probeerden te maken, ontdekten zij dat heel wat zegels niet zo zeldzaam waren als zij gedacht hadden’”, en in plaats van winst te maken, schoten zij er geld bij in. Wat een waarschuwing voor degenen die investeren in postzegels!

Streef dus, of u nu verzamelaar bent of zelfs filatelist, naar evenwicht. Heb plezier in uw postzegels. Leer van ze — omtrent de wereld, haar geografie, volken en culturen. Laat het verzamelen geen obsessie worden. Weeg met zorg uw belangstelling voor postzegels en meet die af tegen de belangrijkere dingen in het leven.

[Illustratie op blz. 17]

Penny Black

[Illustraties op blz. 18]

Postzegels uit Oostenrijk, Spanje en Groot-Brittannië