Wat te doen als ouders van een moeilijk kind
„HEB je een leuke dag gehad?”, vraagt Suzan aan haar zoontje Jimmy als zij hem van school haalt en hij in de auto klautert. Hij fronst en negeert haar. „Oei, je hebt vast een nare dag gehad”, zegt zij vol medeleven. „Wil je erover praten?”
„Laat me met rust”, gromt hij als reactie.
„Ik maak me alleen maar bezorgd over je. Je ziet er zo ongelukkig uit. Ik wil je helpen.”
„Je hoeft me niet te helpen!”, schreeuwt hij. „Laat me met rust! Ik haat je. Ik wou dat ik dood was!”
„Jimmy!”, zegt Suzan ontzet, „praat niet zo tegen me of — of je krijgt een pak slaag! Ik probeer alleen maar aardig te zijn. Ik begrijp niet wat er met je aan de hand is. Wat ik ook zeg of doe — nooit is het goed.”
Nerveus en doodop van haar eigen dagtaak zoekt Suzan zich een weg door het verkeer en vraagt zich af hoe het toch mogelijk is dat zij zo’n kind ter wereld heeft gebracht. Zij voelt zich in de war, hulpeloos en kwaad; op dat moment heeft zij ook een hekel aan haar eigen zoon en zij wordt bestookt door schuldgevoelens. Suzan ziet ertegenop hem mee naar huis te nemen — haar eigen kind. Eigenlijk wil zij niet eens weten wat er die dag op school gebeurd is. De onderwijzer zal vast wel weer opbellen. Soms kan Suzan het gewoon niet meer aan.
Zo worden schijnbaar simpele voorvallen hevige emotionele beproevingen vol spanningen. Het is typerend voor kinderen die als ADD/ADHD of anderszins „moeilijk” gekwalificeerd zijn, dat zij erg heftig reageren wanneer zij met problemen te maken krijgen. Meestal bereiken zij snel een explosief stadium, met als gevolg boze, verbijsterde en uiteindelijk totaal uitgeputte ouders.
Evaluatie en interventie
Kenmerkend voor deze kinderen is dat zij pienter, vindingrijk en uiterst gevoelig zijn. Het is belangrijk te beseffen dat het gezonde kinderen zijn met bijzondere behoeften, die daardoor veel meer dan een oppervlakkig begrip vereisen. Hier volgen enkele beginselen en ideeën waarmee ouders van zulke kinderen succes hebben gehad.
In de eerste plaats is het nodig de situaties en de prikkels die het kind van streek brengen te leren herkennen. (Vergelijk Spreuken 20:5.) Het is van wezenlijk belang dat de ouder de signalen bij het kind opmerkt die aan emotionele confrontaties voorafgaan en prompt ingrijpt. Een sleutelaanwijzing is de gelaatsuitdrukking waarvan een stijgend frustratieniveau en het onvermogen een specifieke situatie aan te kunnen af te lezen valt. Het uiten van vriendelijke waarschuwingen dat het kind zich moet beheersen of hem zo nodig uit de situatie weghalen, kan helpen. Zo is een ’time-out’, een onderbreking die de zaak even stillegt, doeltreffend, niet zozeer als een vorm van straf maar als een manier om het kind en de ouder allebei een kans te geven hun kalmte te herwinnen en dan rationeel verder te gaan.
In het gegeven voorbeeld reageerde Jimmy te sterk op simpele vragen. Dat is typerend alledaags gedrag voor Jimmy. Hoewel een ouder die woede en wrokgevoelens gemakkelijk persoonlijk zou kunnen opvatten, is het uiterst belangrijk te beseffen dat deze kinderen vaak niet meer logisch denken wanneer zij eenmaal hun stress-tolerantieniveau hebben bereikt. Het is daarom belangrijk met inzicht te handelen (Spreuken 19:11). In Jimmy’s geval zou Suzan de rust kunnen laten weerkeren door niets meer te zeggen en haar zoon de tijd te gunnen zijn zelfbeheersing terug te krijgen; misschien zouden zij dan later over de gebeurtenissen van die dag kunnen praten.
Door stress uitgeputte kinderen
Nog nooit heeft de menselijke familie met zulke enorme problemen, druk en spanningen te kampen gehad als waardoor de hedendaagse wereld geteisterd wordt. De tijden zijn veranderd, de eisen zijn veel zwaarder en er wordt meer van kinderen verlangd. Over die kwestie wordt in het boek Good Kids, Bad Behavior verteld: „Veel van de problemen die kinderen schijnen te ervaren, kunnen veroorzaakt of beïnvloed zijn door veranderende sociale verwachtingen.” Voor ADD/ADHD-kinderen kan de school een nachtmerrie zijn. Terwijl zij worstelen met hun eigen ontoereikendheden, worden zij gedwongen zich aan een aanhoudende stroom van snelle technologische veranderingen en ontwikkelingen aan te passen in een omgeving die zowel vijandig als gevaarlijk kan lijken, wat hun gespannenheid nog groter maakt. Emotioneel zijn kinderen niet rijp genoeg om al die problemen aan te kunnen. Zij hebben de hulp van hun ouders nodig.
Verminder de wrijving
Om gelukkiger en gezondere kinderen te hebben, is het belangrijk voor een omgeving te zorgen waar orde en stabiliteit heerst. Een doelmatig plan voor het verminderen van wrijving in huis zou kunnen beginnen met een vereenvoudigde levensstijl. Daar deze kinderen impulsief, afleidbaar en overactief zijn, is het nodig het negatieve effect van overstimulatie te verkleinen. Verminder de hoeveelheid speelgoed waarmee zulke kinderen tegelijk mogen spelen. Probeer hen slechts één klusje of project tegelijk onder handen te laten hebben totdat het klaar is. Daar deze kinderen vaak zelf gedesorganiseerd zijn, minimaliseert organisatie de frustratie. Hoe minder spullen zij nodig hebben en hoe meer die voor het grijpen liggen, des te gemakkelijker is het zich op dat wat belangrijk is te concentreren.
Nog een doeltreffende manier om de stress in huis te verminderen, is het instellen van een gestructureerde maar niet onwrikbare routine, die kinderen een gevoel van stabiliteit verschaft. Het tijdschema is niet zo belangrijk als de volgorde waarin gebeurtenissen plaatsvinden. Dit zou bereikt kunnen worden door praktische suggesties zoals de volgende toe te passen. Zorg voor goede voeding met simpele, evenwichtig samengestelde maaltijden en hapjes op geregelde tijden. Zorg dat het bedtijdritueel hartelijk, liefdevol en ontspannend is. Boodschappen doen kan hyperactieve kinderen overstimuleren, dus overdenk het van tevoren en probeer naar niet te veel winkels te gaan. En leg bij een uitstapje uit wat voor gedrag u verwacht. Vaste routines helpen het kind met speciale behoeften, zijn impulsieve gedrag onder controle te houden. Bovendien weet het dan wat het van zijn ouders kan verwachten.
Naast orde en regelmaat is het formuleren van een stel regels nuttig, waarbij de consequenties vermeld moeten worden van het overtreden van regels waarover niet te onderhandelen valt. Duidelijk omschreven regels die consequent zijn en de instemming van beide huwelijkspartners hebben, geven voor kinderen de grenzen van aanvaardbaar gedrag aan — en brengen hun ook verantwoordelijkheidsbesef bij. Hang zo nodig een lijst met regels op een opvallende plek op (opdat zowel de ouder als het kind eraan denkt). Consequent zijn is de sleutel tot emotionele zekerheid.
Begrijpen waar de voorkeur van een kind naar uitgaat, waar het wel en waar het niet van houdt, en zich daarnaar richten, kan in belangrijke mate bijdragen tot het verlichten van onnodige spanningen in huis. Omdat de bijzondere aard van deze kinderen vaak grillig en impulsief is, kan hun contact met andere kinderen een zeer moeilijke belevenis zijn. Iets met anderen delen, speelgoed vooral, zou een specifiek conflictpunt kunnen zijn en dus zouden ouders zulke kinderen kunnen toestaan te kiezen welk lievelingsspeelgoed met anderen gedeeld kan worden. Verder kan het reguleren van hun stimulatieniveau door het aantal speelkameraadjes beperkt te houden en activiteiten te bedenken die hen niet al te opgewonden maken, er ook toe bijdragen dat hun lage drempel voor zintuiglijke prikkels niet overschreden wordt.
Het is belangrijk dat ouders elk kind de mogelijkheid laten op zijn of haar eigen manier op te groeien en vermijden het kind tot onnodige conformiteit te dwingen of te vormen. Sta niet op een bepaald gerecht of kledingstuk als een kind het verafschuwt. Zulke kleine bronnen van ergernis zijn het conflict gewoon niet waard. Het komt erop neer dat u niet probeert alles te bepalen. Wees evenwichtig; maar worden er beslissingen genomen over wat aanvaardbaar is voor een christelijk gezin, houd u daar dan aan.
Gedragscorrectie
Onberekenbare kinderen hebben meestal een hogere mate van correctie nodig. Het gevolg is dat veel ouders door schuldgevoelens worden gekweld als zij vaak moeten straffen. Het is echter belangrijk het verschil te onderscheiden tussen straffen en mishandelen. Volgens het boek A Fine Line — When Discipline Becomes Child Abuse doet naar verluidt 21 procent van alle lichamelijke mishandeling zich voor wanneer kinderen zich agressief gedragen. De conclusie van wetenschappelijk onderzoek is dan ook dat kinderen met ADD/ADHD „meer kans lopen op lichamelijke mishandeling en verwaarlozing”. Het grootbrengen van kinderen met speciale behoeften kan ontegenzeglijk veel stress met zich brengen, maar het corrigeren moet op een gezonde en evenwichtige manier gebeuren. Daar deze kinderen meestal bijzonder intelligent en zeer vindingrijk zijn, is het een hele uitdaging voor ouders situaties aan te pakken waarover geredeneerd moet worden. Zulke kinderen hebben er vaak slag van de zwakke punten in de meest briljante logica van een ouder aan te wijzen. Geef hun die kans niet! Zorg dat uw gezag als ouder onaangetast blijft.
Geef korte verklaringen, op een vriendelijke maar vastberaden manier; met andere woorden, leg niet te veel uit en onderhandel niet over regels waarover niet te onderhandelen valt. Laat uw „ja” ja en uw „nee” nee zijn. (Vergelijk Mattheüs 5:37.) Kinderen zijn geen diplomaten; daardoor leiden onderhandelingen met hen tot woordenwisselingen, woede en frustratie en kan het zelfs tot geschreeuw en geweld komen (Efeziërs 4:31). Vermijd het eveneens te vaak te waarschuwen. Is streng onderricht nodig, dan moet het ook prompt gegeven worden. In het boek Raising Positive Kids in a Negative World wordt benadrukt: „Kalm, zelfverzekerd en vastberaden — daar komt het bij gezag op neer.” Let verder eens op de uitnemende raad in The German Tribune: „Praat altijd zo met het kind dat u zijn aandacht vasthoudt: noem vaak zijn naam, houd oogcontact en gebruik eenvoudige taal.”
Mishandeling vindt plaats wanneer ouders hun zelfbeheersing verliezen. Als een ouder schreeuwt, is hij of zij de situatie al niet meer meester. Hoofdstuk 15 van Spreuken gaat over het thema kinderopvoeding en streng onderricht. Zo wordt in vers 4 gezegd: „De kalmte van de tong is een boom des levens, maar verdraaiing daarin betekent verbreking des geestes”; in vers 18: „Een woedend man verwekt twist, maar wie langzaam tot toorn is, brengt ruzie tot bedaren”; en tot slot in vers 28: „Het hart van de rechtvaardige mediteert om te antwoorden.” Daarom is het belangrijk dat wij niet alleen beseffen wat wij zeggen maar ook hoe wij het zeggen.
Prijzen, niet veroordelen
Omdat moeilijk opvoedbare kinderen dingen doen die vindingrijk, vreemd, doldwaas zelfs zijn, laten de ouders zich gemakkelijk verleiden tot vitten, spot, fikse uitbranders en boze uitvallen. Maar volgens Today’s English Version gelast de bijbel ouders in Efeziërs 6:4 kinderen groot te brengen met „christelijk streng onderricht en onderwijs”. Hoe wees Jezus dwalenden terecht? Jezus gaf streng onderricht waar zij iets aan hadden, dat hen vormde en onderwees; hij behandelde hen onpartijdig en niet toegeeflijk. Streng onderricht is een proces, een onderwijsmethode die, als het om kinderen gaat, gewoonlijk steeds opnieuw gebruikt moet worden. — Zie het artikel „De zienswijze van de bijbel — Is ’de roede van streng onderricht’ uit de tijd?” in de Ontwaakt! van 8 september 1992.
Gepast streng onderricht schept een sfeer van vertrouwen, warmte en stabiliteit; wanneer streng onderricht nodig is, moet het daarom van uitleg vergezeld gaan. Instant-oplossingen zijn er niet bij het grootbrengen van kinderen, want kinderen leren geleidelijk, mettertijd. Er gaat heel wat genegenheid en liefde, heel wat tijd en werk zitten in het goed grootbrengen van een kind, vooral een moeilijk opvoedbaar kind. Het kan nuttig zijn het volgende gezegde in gedachte te houden: „Zeg wat u bedoelt, meen wat u zegt, en doe wat u zegt te zullen doen.”
Een van de meest frustrerende aspecten bij kinderen met gedragsproblemen is hun buitensporige hunkering naar aandacht. De aandacht die zij krijgen, is maar al te vaak negatief in plaats van positief. Wees er echter snel bij goed gedrag of iets wat goed gedaan is op te merken, te prijzen of te belonen. Dat is erg aanmoedigend voor een kind. Misschien lijken uw pogingen in het begin overdreven, maar de resultaten zijn het alleszins waard. Kinderen hebben behoefte aan kleine maar onmiddellijke beloningen.
De ervaring van een vader met Greg
„Toen onze zoon Greg vijf jaar was en op de kleuterschool zat, werd bij hem ADHD vastgesteld. In die tijd consulteerden wij een ontwikkelingspsycholoog, die bevestigde dat Greg zonder enige twijfel een ADHD had. Hij vertelde ons: ’Dat is niet zijn schuld en dat is niet uw schuld. Hij kan er niets aan verhelpen, maar u wel.’
Wij denken vaak aan die woorden, want ze doordringen ons ervan dat op ons als ouders een grote verantwoordelijkheid rust om onze zoon te helpen bij het omgaan met zijn ADHD. Die dag stuurde de dokter ons naar huis met lectuur die wij moesten lezen en wij geloven dat de kennis die wij de afgelopen drie jaar hebben opgedaan, erg belangrijk is geweest bij het nakomen van onze ouderlijke verantwoordelijkheden tegenover Greg.
Bij het grootbrengen van een ADHD-kind is het van essentieel belang gepast gedrag te bekrachtigen en bij wangedrag waarschuwingen te laten horen en, zo nodig, te straffen. Hoe gestructureerder en consequenter u kunt zijn, des te beter zijn de resultaten die u ziet. Deze simpele gegevens zijn waarschijnlijk een sleutelfactor bij het grootbrengen van een ADHD-kind. Maar omdat u het zo veel keer per dag moet doen, is het gemakkelijker gezegd dan gedaan.
Een middel dat ons zeer doeltreffend is gebleken, is de time-out. Iedere keer dat wij time-outs gebruiken om wangedrag een halt toe te roepen, stellen wij ook een bekrachtigingsprogramma op om tot positiever gedrag aan te moedigen. Deze bekrachtiger kan een goedkeurend woord zijn, een liefkozing of zelfs een ’bewijsje’ of een voorrecht. Wij zijn naar een winkel gegaan om een stickerkaart te kopen. Bovenaan hebben wij geschreven wat het juiste gedrag is. Iedere keer dat wij bij Greg dat juiste gedrag waarnemen, geven wij hem een sticker om op zijn kaart te plakken. Als de kaart vol is — zeg dat er twintig stickers op zitten — krijgt hij een beloning. Dat is gewoonlijk iets wat hij echt graag doet, zoals naar een park gaan. Het is nuttig omdat het hem motiveert zich goed te gedragen. Hij plakt de stickers op en kan zien hoe hij ervoor staat en hoe dicht hij bij een beloning is.
Nog een methode die ons doeltreffend is gebleken, is Greg keuzes te laten maken. In plaats van een rechtstreeks bevel geven wij hem een keus. Hij kan óf zich op de juiste manier gedragen óf het niet doen en de logische consequentie aanvaarden. Dat brengt hem verantwoordelijkheidsbesef bij en leert hem juiste beslissingen te nemen. Als het om iets gaat wat constant een probleem is, zoals wangedrag in een winkel of een restaurant, kunnen wij de stickerkaart gebruiken met een beloning. Op die manier ziet hij dat het juiste gedrag voordelen afwerpt en tonen wij dat wij zijn vorderingen waarderen.
De meeste mensen beseffen niet dat ADHD van invloed is op het vermogen van het kind zijn of haar gedrag en reacties te beteugelen. Veel mensen geloven dat deze kinderen hun concentratie en hun gedrag best zouden kunnen beheersen als zij daar beter hun best voor deden, en als het niet lukt, krijgen de ouders de schuld.
Voor een ADHD-kind is het absoluut onmogelijk twee uur stil te zitten op een gemeentevergadering in de Koninkrijkszaal. Nooit zullen wij vergeten hoe Greg toen hij nog maar vijf jaar was, voor elke vergadering huilde en aan ons vroeg: ’Is het een lange vergadering of een korte vergadering?’ Hij huilde dan erg hard als het een vergadering van twee uur was omdat hij wist dat hij niet zo lang stil kon zitten. Wij moeten rekening houden met de stoornis en de beperkingen die deze met zich brengt. Wij weten dat Jehovah de stoornis beter begrijpt dan wie ook en dat is een bron van troost. Op het moment gebruikt Greg geen medicijnen en zit hij in de groep waarin hij gezien zijn leeftijd thuishoort.
Wij hebben onze hoop op Jehovah gevestigd en houden onze ogen op de nieuwe wereld gericht; daar putten wij steun uit. Onze hoop betekent al veel voor Greg. Hij wordt echt enthousiast, krijgt zelfs tranen in zijn ogen, wanneer hij bedenkt hoe Jehovah op de Paradijsaarde een eind zal maken aan ADHD.”
[Kader op blz. 9]
Mogelijke beloningen voor goed gedrag:
1. LOVENDE WOORDEN — een compliment voor iets wat goed gedaan is; onder woorden gebrachte waardering voor goed gedrag, gepaard met een hartelijke gelaatsuitdrukking, liefde en een knuffel.
2. SYSTEEM VAN EEN KAART — op een opvallende plaats, met aantrekkelijke stickers of sterren om goed gedrag aan te moedigen.
3. LIJST VAN GOEDE DINGEN — van aanvaardbare en prijzenswaardige prestaties. Schrijf iedere keer dat het kind iets goed doet, hoe gering ook in het begin, dat op en lees het voor aan een gezinslid.
4. GEDRAGSBAROMETER — afhankelijk van de leeftijd van het kind bonen of snoepjes in een pot deponeren als het kind iets goed doet (tastbare bekrachtiging). De bedoeling daarvan is, een puntensysteem in te voeren voor het toekennen van een beloning, iets bijvoorbeeld wat het gezin toch zou doen, zoals naar een film gaan, schaatsen of in een restaurant eten. Probeer in plaats van nadrukkelijk tegen het kind te zeggen: „Als je je niet gedraagt, gaan we niet”, eens: „Als je je goed gedraagt, gaan we.” Het gaat erom negatief denken om te zetten in positief denken en daarbij een redelijke tijd in aanmerking te nemen voor het voltrekken van de verandering.
[Illustratie op blz. 7]
Gesprekken kunnen soms in een emotionele uitbarsting ontaarden
[Illustratie op blz. 8]
Worden er beslissingen genomen, verklaar ze dan en houd u eraan
[Illustratie op blz. 10]
Trots plakt hij een nieuwe sticker op zijn kaart