Haïti’s ’gembercake’-huizen

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN HAÏTI

HAÏTI’S bekoorlijke ’gembercake’-huizen komen niet uit een sprookje. Ze zijn echt. Maar geschilderd in groen, geel, rood, blauw en kastanjebruin zijn ze met hun uit een andere tijd stammende elegantie en aparte, wonderlijke schoonheid net plaatjes uit een sprookjesboek.

Deze bouwstijl verenigt gracieuze contouren met een stevige constructie die uit hout, baksteen of een combinatie van beide opgetrokken kan zijn. Sommige huizen hebben grote ramen die openen naar een uítstekend overdekt balkon dat steunt op houten palen alsof het op stelten staat. Soms is er een galerij met betonnen of houten, van een ijzeren kern voorziene zuilen vanwaar men in de tuin komt. Alles is versierd met fijn kantachtig houtwerk, en kleine ronde raampjes, weerhanen en koepeltjes maken het geheel nog sprookjesachtiger. Al die ’krullen en tierlantijnen’ hebben dan ook gezorgd voor de typering gingerbread, die verwijst naar een rijkversierde en -geglaceerde gembercake.

In het begin van de twintigste eeuw waren deze uitbundig geornamenteerde huizen populair bij de middenklasse van dit Westindische land. De kosten van het importeren van materialen als gele baksteen, asbest dakleien en Amerikaans grenehout maakten ze te duur voor gewone mensen. In deze tijd zijn het historische pronkstukken die toeristen naar Port-au-Prince en andere steden lokken. Bezoekers bewonderen hun barokke houtsnijwerk, dat als timmermansgotiek bekendstaat. Deze krullerige ’gembercake’-stijl kwam in de Amerika’s tot ontwikkeling toen de uitvinding van de draaibank dergelijke houtbewerkingstechnieken mogelijk maakte.

Franse invloed

Wijzend op nog een factor in de ontwikkeling van Haïti’s ’gembercake’-huizen vertelde de architect Paul Mathon, wiens vader León een pionier van de ’gembercake’-architectuur was, Ontwaakt! eens: „Hoe vreemd dat ook mag schijnen voor gebouwen van minder dan een eeuw oud, hun oorsprong is onzeker. Hoewel de invloed van de timmermansgotiek niet valt te ontkennen, moeten wij de bron van de inspiratie zoeken in de scholen die de promotors van de ’gembercake’-huizen bezochten. De Franse invloed lijkt heel duidelijk aanwezig te zijn, hoewel er een aanpassing is geweest aan leven, cultuur en klimaat van Haïti.”

Haïtiaanse architecten die in Frankrijk hun opleiding kregen, introduceerden deze bouwstijl in Haïti. Paul Mathon zei: „Zij trainden constructeurs en voormannen om hun plannen uit te voeren. Timmermansscholen leverden echte experts in houtbewerking af. En er heerste ook een artistieke geest die de verbreiding van dit soort architectuur bevorderde. In de loop der tijd is dat allemaal verloren gegaan. Imitaties waren maar pover.”

Het is een bouw voor een tropisch klimaat die bij uitstek geschikt is om genoeg koelte te verschaffen in woningen. Plafonds die tweemaal zo hoog zijn als in moderne gebouwen geven meer ruimte voor luchtcirculatie, met een betere afvoer van warmte als resultaat. De brede deuren en ramen met over de volle lengte louvreluiken zorgen in iedere kamer voor een goede ventilatie. Het royale gebruik van hout in de vloeren en de wandbetimmering geeft ook een goede isolatie tegen de warmte buiten. En toch moeten deze huizen wijken voor nieuwere stijlen.

Museumstukken

De komst van moderne airconditioning heeft uiteraard iets afgedaan aan hun aantrekkelijkheid. Betonnen huizen genieten de voorkeur vanwege hun duurzaamheid, want de houten huizen worden op den duur lege hulzen waarvan het binnenste is weggevreten door de termieten. Natuurlijk verwerken sommige architecten elementen van de ’gembercake’-stijl in deze nieuwe duurzamer huizen, en anderen restaureren oude ’gembercake’-huizen en maken ze met aanwending van beton duurzamer van constructie.

Maar desondanks zullen de ’gembercake’-huizen hun voorbije glorie niet herwinnen, hoewel sommige nog steeds statige huizen zijn. Ze schijnen voorbestemd om uiteindelijk alleen nog maar museumstukken te zijn — merkwaardige, elegante herinneringen aan een unieke Haïtiaanse architectuur.