De banaan — Een opmerkelijke vrucht

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN HONDURAS

DE Grieken en Arabieren spraken van „een opmerkelijke vruchtboom”. In 327 v.G.T. werd ze in India ontdekt door de legers van Alexander de Grote. Volgens een oud verhaal rustten de wijzen van India in haar schaduw en aten zij van haar vruchten. Daarom werd ze „de vrucht van de wijze mannen” genoemd. Waar gaat het over? Over de banaan!

Maar hoe is de banaan uit Azië in het Caribisch gebied terechtgekomen? Nu, lang geleden namen Arabische handelaars onderstammen van de bananeplant uit Azië mee naar de oostkust van Afrika. In 1482 zagen Portugese ontdekkingsreizigers de banaan daar groeien en namen zij wat onderstammen en de Afrikaanse naam, banana, mee naar Portugese kolonies op de Canarische Eilanden. De volgende stap was een tocht over de Atlantische Oceaan naar de Nieuwe Wereld. Die vond plaats in 1516, enkele jaren na de reizen van Columbus. Spaanse missionarissen namen bananeplanten mee naar eilanden en het tropische vasteland van het Caribisch gebied. Zo moest deze opmerkelijke plant de halve wereld rondreizen om in Midden- en Zuid-Amerika te belanden.

Naar verluidt werd in 1690 de banaan voor het eerst van de eilanden in het Caribisch gebied meegenomen naar New England (VS). Puriteinen kookten de vreemde vrucht en vonden er niets aan. Maar in de Zuid- en Middenamerikaanse landen en ook in andere tropische gebieden koken miljoenen mensen onrijpe groene bananen en eten ze met veel smaak.

Bananenplantages

Tussen 1870 en 1880 begonnen verscheidene Europese en Noordamerikaanse kooplieden iets te zien in de export van bananen. Zij vormden ondernemingen en stichtten bananenplantages, finca’s genoemd. Met dit doel moesten arbeiders en ingenieurs jungles kappen, wegen bouwen en spoorwegen en communicatiesystemen aanleggen. Er werden dorpen gebouwd met huizen, scholen en zelfs ziekenhuizen voor de arbeiders en hun gezinnen. Voor het vervoer van de bananen over de hele wereld werden stoomvaartlijnen opgericht. Naarmate het produkt aan belangrijkheid won, werd er meer land in bananen producerende landen door ondernemingen opgekocht.

Tegenwoordig leveren de Latijnsamerikaanse landen meer dan negentig procent van de bananen die in Noord-Amerika worden gegeten. Brazilië is de grootste bananenexporteur. Honduras is nummer zes op de lijst, met een jaarlijkse export van ongeveer een miljard kilo bananen.

Hoe bananen groeien

De bananeplant is geen boom. Ze heeft geen houtvezels. In plaats daarvan is het een reusachtig kruid dat er uitziet als een palmboom. Klimaat en bodem zijn bepalend voor de groei en omvang van de plant. Bananen groeien het beste in een warm, vochtig klimaat en gedijen op vruchtbare, zandige leemgrond met een goede doorlatendheid. Voor de beste groei mag de temperatuur niet al te lang onder de 20 °C liggen.

Voor de aanleg van een nieuwe tuin worden zijscheuten geplant, suckers genoemd, die van de ondergrondse stam van rijpe planten worden afgestoken. Er worden gaten van dertig centimeter diep gegraven met een onderlinge afstand van vijf meter. In drie à vier weken tijd verschijnen er groene scheuten en vormen zich vast opgerolde groene bladeren, die zich al groeiend ontrollen. Bananeplanten groeien erg hard, een centimeter of drie per dag. Na tien maanden is een plant volwassen; ze lijkt dan op een palmboom en heeft een hoogte van drie tot zes meter.

Aan een volwassen plant groeit uit bladeren die met elkaar een kroon vormen, een grote knop met kleine purperen schutbladeren. Vervolgens verschijnen er rijen kleine bloemen. Een plant brengt slechts één tros voort, die dertig à vijftig kilo weegt en tussen de negen en zestien kammen bananen telt. Aan elke kam, een hand genoemd, zitten tien tot twintig bananen. Bananen noemt men dan ook vingers.

De bananen groeien eerst omlaag, naar de grond, dan buitenwaarts en omhoog, waardoor de bekende bananekromming ontstaat. Hoe verloopt de voeding en bescherming tijdens de groei? Na enige tijd komt er een arbeider om de knop te verwijderen, zodat alle energie van de plant naar de bananen gaat. Dan bedekt hij de vrucht met een polyethyleen zak om de insekten weg te houden. Omdat bananen omhooggroeien en erg zwaar worden, wordt de plant vastgebonden aan de voet van naburige planten om te voorkomen dat ze door stormen of het gewicht van de vruchten omvalt. Tot slot wordt er een gekleurd lint aan de zak bevestigd om aan te geven wanneer de vruchten klaar zullen zijn om geoogst te worden.

Dagelijks komen er vliegtuigjes over de plantage om de bladeren van de planten te besproeien. Ze worden daardoor beschermd tegen in hoofdzaak drie ziekten. Een ervan is de Panama-ziekte, waarbij sommige planten worden verwoest door schimmels. Deze planten worden echter vervangen door resistente soorten. Een andere is moko, veroorzaakt door bacteriën. Die wordt bestreden door aangetaste planten en alle bloemen die bepaalde ziekteverbreidende insekten aantrekken te verwijderen. Dan is er nog de Sigatoka-ziekte, die de bladeren van de plant aantast maar niet schadelijk is voor de bananen, mits er snel genoeg met chemische middelen wordt gesproeid. Bananen hebben heel veel water nodig, waarin wordt voorzien door irrigatie en hogedruksproeiinstallaties. Daaraan kan nog worden toegevoegd dat de plantage vrij van gras en onkruid wordt gehouden.

Van de plantage naar uw tafel

Op het tijdstip dat de kleur van het lint aangeeft dat de bananen gereed zijn voor de oogst, worden ze eerst gemeten om er zeker van te zijn dat ze de juiste grootte hebben om gekapt te worden. Een ander opmerkelijk feit is dat men bananen nooit aan de plant laat rijpen, zelfs niet voor plaatselijke consumptie. Waarom niet? Omdat ze hun smaak zouden verliezen. Voordat besloten wordt wanneer er geoogst zal worden, moeten de exportafstand en het soort vervoer worden beschouwd. Dan kapt een arbeider de trossen af met zijn machete en worden ze naar het verpakkingsbedrijf vervoerd. En wat gebeurt er na de oogst met de bananeplant? Die wordt omgehakt als bemesting voor de nieuwe planten die er op haar plaats zullen groeien.

Bij het verpakkingsbedrijf worden de bananen gewassen en alle gekneusde vruchten verwijderd, die door de arbeiders en hun gezin worden gegeten. Kleine bananen worden gebruikt voor smaakstoffen en voor babyvoeding. De beste bananen worden per achttien kilo in een doos verpakt en per koeltrein en -schip naar het buitenland vervoerd.

Op de kade wordt de kwaliteit van het fruit gecontroleerd en wordt de temperatuur opgenomen. Na het oogsten moet de vrucht groen blijven totdat ze op de markt komt. Omdat de banaan beperkt houdbaar is, moet ze binnen tien tot twintig dagen geplukt, verscheept en in de winkels verkocht worden. De vrucht wordt koel gehouden bij 12 à 13 °C om te voorkomen dat ze rijpt. Met de moderne transportmiddelen kunnen bananen probleemloos van Midden- en Zuid-Amerika helemaal naar Canada en Europa worden vervoerd.

Praktisch nut en voedingswaarde

Er bestaan honderd of meer bananevariëteiten. De dwergbanaan is de meest voorkomende soort en wordt voornamelijk naar Europa, Canada en de Verenigde Staten geëxporteerd. Kleinere soorten, met een schil die te dun is voor export, zijn in Honduras in overvloed te vinden. Ze staan bekend onder de naam manzana (appel) en Rode Jamaica.

Bananebladeren bevatten nuttige vezels en worden in tropische landen voor allerlei doeleinden gebruikt. Bij een bezoek aan een open markt ziet men de bladeren vaak op een hoop op straat liggen om verkocht te worden voor het verpakken van hete tamales, een zeer populair gerecht in verscheidene landen.

Veel mensen in Honduras eten bij hun maaltijd graag de kook- of meelbanaan. Een heerlijk gerecht van de noordkust van Honduras wordt machuca genoemd. Om het te bereiden wordt de onrijpe meelbanaan fijngestampt in een vijzel, er worden kruiden toegevoegd en dan wordt het mengsel met krab in kokosolie gebakken.

In de Verenigde Staten worden jaarlijks zo’n elf miljard bananen gegeten. Grote hoeveelheden gaan naar Canada, Groot-Brittannië en andere landen van Europa. Welke voedingsbestanddelen krijgt men bij het eten van deze vrucht binnen? Bananen zijn rijk aan vitamine A en C, koolhydraten, fosfor en kalium.

De banaan is op zo veel manieren te gebruiken! Ze is lekker in snacks, bij het ontbijt in allerlei graanprodukten, in vruchtensalades, taarten en cakes, als pisang goreng en, natuurlijk, in de beroemde banana-split. Maar sta de volgende keer dat u een rijpe banaan eet eens stil bij haar uitmuntende eigenschappen. Deze vrucht heeft haar eigen verpakking. Ze is rijk aan vitaminen en mineralen. Ja, en misschien is de banaan van de andere kant van de wereld gekomen om op uw tafel te belanden.