Is de wereld te verenigen?

’Maar al te vaak leek haat uw naaste het motto van 1992 te zijn.’

ZO LUIDDE het oordeel van Newsweek. Het blad voegde daaraan toe: „Wij hebben altijd de neiging gehad tot verdeeldheid — buur tegen buur, ras tegen ras, nationaliteit tegen nationaliteit — en de gebeurtenissen van dit jaar maken het twijfelachtig of wij wel enige vorderingen maken in het overbruggen van deze kloven.”

Onlangs hebben belegeringen, bloedbaden en verkrachtingen in het voormalige Joegoslavië overal ter wereld de krantekoppen gehaald. Alleen al in Bosnië en Hercegovina bedraagt het aantal gedoden of vermisten wel 150.000. En zo’n 1.500.000 mensen zijn ontheemd. Bent u van mening dat in uw omgeving zulke tragische gebeurtenissen zich nooit zouden kunnen voordoen?

De VN-functionaris José-María Mendiluce waarschuwde: „Het is niet al te moeilijk om van mensen haatdragende moordmachines te maken. . . . In het Westen heerst de opvatting dat er alleen een oorlog op drie uur afstand van Venetië woedt omdat de Balkanvolken fundamenteel anders zijn dan andere Europeanen. Dat is een zeer gevaarlijke misvatting.”

Toen in 1991 de Sovjet-Unie uiteenviel, kwam het al spoedig tot etnisch geweld. In de voormalige sovjetrepubliek Georgië werden circa 1500 mensen vermoord en raakten zo’n 80.000 burgers ontheemd. Honderden stierven en duizenden raakten ontheemd bij gevechten in Moldavië. Er zijn ook slachtoffers gevallen bij conflicten tussen Armenië en Azerbajdzjan en eveneens in andere voormalige sovjetrepublieken.

De grootste van de voormalige sovjetrepublieken is Rusland. Ook daar streven veel etnische groepen de vorming van een eigen onafhankelijke staat na. Zo werd deze zomer in The European bericht: „De Russische Federatie dreigt uiteen te vallen.” De krant schreef: „De laatste weken hebben drie gebieden besloten zich tot republiek te verklaren . . . Drie andere hebben de afgelopen week te kennen gegeven dat ze hun voorbeeld zouden volgen.”

Worden er afzonderlijke landen gevormd, dan zou u met onbekende namen te worstelen krijgen, zoals Kaliningrad, Tatarstan, Stavropolje, Tsjetsjnja, Vologda, Sverdlovsk, Basjkortostan, Jakoetië en Primorje. Vertoont dit niet veel overeenkomst met wat er in het voormalige Joegoslavië is gebeurd — waar Servië, Kroatië en Slovenië zijn gevormd en waar misschien nog andere landen zullen ontstaan?

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Warren Christopher sprak van „het aan de oppervlakte komen van lang beteugelde etnische, godsdienstige en particularistische conflicten” en vroeg: „Als wij geen manier vinden waarop de verschillende etnische groepen in een land kunnen samenleven, hoeveel landen zullen wij dan krijgen?” Hij zei dat het er duizenden zouden zijn.

Overal verdeeldheid

Hoeveel etnische, godsdienstige en particularistische conflicten denkt u dat er in het begin van dit jaar woedden? Vier, zeven, negen, dertien, vijftien misschien zelfs? In februari somde The New York Times er in totaal 48 op! De televisie laat u wellicht geen beelden zien van bebloede lijken en doodsbange kinderen uit alle 48, maar maakt dat de tragedie voor de slachtoffers minder reëel?

Er is nauwelijks een hoekje van de aardbol waar geen kans op gevechten lijkt te bestaan. In Nigeria, waar zo’n 200 etnische groepen wonen, dreigt een burgeroorlog. „Bij een dergelijk conflict”, berichtte het blad Time, „zouden de drie grootste etnische groepen — Hausa, Ibo en Joruba — tegenover elkaar kunnen komen te staan.” Het vervolgde: „Zoals sommige analisten het zien, is Nigeria een Joegoslavië in de maak.”

Het Westafrikaanse land Liberia is eveneens door etnisch geweld geteisterd. Eén guerrillaleider kreeg de steun van twee stammen, de Gio en Mano, om de president ten val te brengen, die tot een andere etnische groep, de Kran, behoorde. Bij de daaruit voortvloeiende burgeroorlog kwamen ruim 20.000 mensen om en raakten honderdduizenden ontheemd.

In Zuid-Afrika staan blank en zwart tegenover elkaar in een strijd om de politieke macht. Maar de strijd woedt niet alleen tussen blank en zwart. Vorig jaar alleen al kwamen zo’n 3000 mensen om het leven in gevechten tussen rivaliserende zwarte groeperingen.

In Somalië vielen ongeveer 300.000 doden en raakten een miljoen mensen dakloos toen gevechten tussen clans escaleerden tot een burgeroorlog. In Boeroendi en Rwanda hebben etnische conflicten tussen Hutu en Tutsi de afgelopen jaren tot duizenden doden geleid.

Er lijkt bijna geen eind te komen aan de strijd tussen Joden en Arabieren in Israël, tussen hindoes en moslims in India en tussen protestanten en katholieken in Ierland. Raciaal geweld barstte vorig jaar ook los in Los Angeles (Californië) en kostte meer dan veertig mensen het leven. Overal waar mensen van verschillende rassen, nationaliteiten of godsdiensten dicht opeen wonen, komt het vaak tot hevige botsingen.

Kunnen mensen dit netelige vraagstuk van etnische tweedracht oplossen?

Gerichte pogingen van mensen

Sta bijvoorbeeld eens stil bij wat er van de krachtsinspanningen in het voormalige Joegoslavië en de vroegere Sovjet-Unie is terechtgekomen. In 1929 werd Joegoslavië gevormd, in een poging de verschillende in Zuidoost-Europa woonachtige etnische groepen in één land te verenigen. Ook de Sovjet-Unie werd gecreëerd door allerlei volken met een uiteenlopende raciale, godsdienstige en nationale achtergrond bijeen te brengen. Tientallen jaren hadden beide landen een krachtige centrale regering die ze bijeenhield en uiteindelijk leek het erop dat hun burgers hadden geleerd met elkaar te leven.

„De etnische kaart van vooroorlogs Bosnië, van vooroorlogs Joegoslavië in feite, was net de vacht van een jaguar”, verklaarde een vooraanstaande Serviër. „De volken waren onlosmakelijk vermengd.” Zo’n vijftien procent zelfs van de huwelijken in Joegoslavië werd gesloten tussen personen van verschillende etnische groepen. Een soortgelijke situatie van schijnbare eenheid was geschapen bij de vermenging van etnische groepen in de Sovjet-Unie.

De schok was dan ook groot toen er, na vele tientallen jaren van ogenschijnlijke vrede, etnisch geweld losbarstte. Nu brengt men, zoals een journalist schreef, „dat wat eens Joegoslavië was in kaart aan de hand van ras, godsdienst en nationaliteit”. Waarom zijn, toen die machtige regeringen vielen, deze landen uiteengevallen?

De verantwoordelijke factoren

Mensen haten de leden van een andere etnische groep niet van nature. Zoals eens in een populaire song werd gezegd, moet ’je voordat het te laat is, voordat je zes of zeven of acht bent, zorgvuldig worden bijgebracht alle mensen te haten die je familie haat’. Die song ging over een jong stel dat duidelijk raciale verschillen vertoonde. Maar volgens Zarka Kovac, die werkzaam is op het terrein van de geestelijke volksgezondheid, vertonen de mensen in het voormalige Joegoslavië „nauwelijks lichamelijke verschillen”. Niettemin is het geweld zo extreem dat het ons bevattingsvermogen te boven gaat. „Je verminkt de mens die je gedood hebt om je broeder niet te herkennen”, zei Kovac.

Het is duidelijk dat een dergelijke raciale en etnische haat niet inherent is aan de menselijke aard. Mensen zijn zorgvuldig geïndoctrineerd door propagandisten en familieleden die gruwelen uit het verleden verhalen. Wie zou er achter dat alles kunnen steken? Een zakenman uit Sarajevo die probeerde de oorlogsgruwelen te begrijpen, kwam tot de conclusie: „Na een jaar oorlog in Bosnië geloof ik dat Satan aan de touwtjes trekt. Dit is pure waanzin.”

Hoewel velen niet in het bestaan van Satan de Duivel geloven, spreekt de bijbel wel over het bestaan van een onzichtbare, bovenmenselijke persoon die een intens negatieve invloed heeft op het menselijk gedrag (Mattheüs 4:1-11; Johannes 12:31). Wanneer u erover nadenkt — over alle onredelijke vooroordelen, al die onberedeneerde haat en al dat geweld — bent u het er misschien mee eens dat het niet vergezocht is wanneer de bijbel zegt dat degene „die Duivel en Satan wordt genoemd, . . . de gehele bewoonde aarde misleidt”. — Openbaring 12:9; 1 Johannes 5:19.

Een sprankje hoop

Wanneer wij de recente onrust in de wereld beschouwen, lijkt de droom van een verenigde mensheid verder weg dan ooit. Nationalistische en etnische wedijver bedreigt het bestaan van de mens meer dan ooit tevoren. Toch gloort er te midden van deze wereldwijde duisternis duidelijk een sprankje hoop. In de zomer van 1993 bleek een groep mensen uit oorlogvoerende etnische groepen een gemeenschappelijke band te bezitten die hen in staat heeft gesteld boven etnische tweedracht uit te stijgen en in liefde en eenheid samen te werken.

De ironie wil dat deze band juist de factor bleek te zijn die de mensheid vaak verdeeld heeft — godsdienst. In het blad Time werd bericht: „Welk agressief stambewustzijn of nationalisme u ook onder de loep neemt, onder de oppervlakte vindt u meestal een godsdienstige kern . . . Godsdienstige vijandschappen zijn gewoonlijk onbarmhartig en absoluut.” In India Today stond iets van dezelfde strekking: „Religie is de banier geweest waaronder de afgrijselijkste misdaden zijn gepleegd. . . . Ze ontketent een enorm geweld en is een zeer destructieve kracht.”

Ja, godsdienst is gewoonlijk een onderdeel van het probleem, niet de oplossing. Maar deze ene godsdienstige groep waarvan hierboven sprake was — een groep van aanzienlijke aantallen — heeft laten zien dat godsdienst niet hoeft te verdelen maar kan verenigen. Uit wie bestaat deze groep precies? En hoe komt het dat zij spectaculair geslaagd zijn waar anderen hebben gefaald? Voor een antwoord op die vragen nodigen wij u uit de volgende artikelen te lezen. Dat zou u heel goed een nieuwe kijk op de toekomst van de mensheid kunnen geven.

[Illustratieverantwoording op blz. 3]

Begraafplaats in Bosnië. Haley/Sipa Press