„De nuttigste boom voor de mens”

Door Ontwaakt!-correspondent in Kenia

VOOR de meeste mensen is een kokospalm een boom die er lui uitziet — hét symbool van rust en ontspanning. Maar voor de mensen die op het eiland Mombasa voor de kust van Kenia wonen, is hij veel meer. Sommigen noemen deze goedmoedige reus een „boom des levens”. Voor deze kustbewoners beschikt de palm over het verbazingwekkende vermogen niet alleen het landschap te verfraaien, maar ook in veel van de fundamentele levensbehoeften van de mens te voorzien.

De kokospalm heeft een hele rits toepassingsmogelijkheden. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de palm wel een „boom des overvloeds”, „de melkfles voor de deur van de mensheid” en „de nuttigste boom voor de mens” is genoemd. In The Coconut Palm — A Monograph wordt opgemerkt: „Hij levert de mensheid misschien meer nuttige produkten dan enige andere boom.”

Gemaakt van kokosnoten

De mensen aan de Keniaanse kust laten de kokospalm op een aantal vernuftige manieren voor hen werken. Neem bijvoorbeeld Kadii, een plaatselijke huisvrouw. Zij heeft van jongs af aan in deze tropische omgeving gewoond. „Heeft de kokosnoot bij jullie thuis altijd een belangrijke rol gespeeld?”, vragen wij.

Kadii antwoordt: „Ik kan me nog levendig herinneren dat toen ik nog een jong meisje was, ik bij ons in de keuken kokosnoten gebruikte. Omdat de dop heel hard is en lang meegaat, kon die goed gebruikt worden voor kommen, eetlepels en soeplepels. De grotere doppen werden gebruikt voor soepkoppen en schalen. Het hoorde bij ons onderwijs op school, te leren hoe je deze voorwerpen voor huishoudelijk gebruik ontwerpt en maakt.”

Kadiis man, Mbagah, ook aan de kust opgegroeid, weet veel te vertellen over het gebruik van de kokospalm buiten de keuken. „Als opgroeiende knaap”, herinnert Mbagah zich, „zag ik deze boom als iets onontbeerlijks in het leven.”

Zo zegt hij over het hout van de palmboom, dat hard en sterk is: „Wij gebruiken het voor dakspanten, draagbalken, paalwerk, stijlen en verscheidene andere bouwonderdelen.”

Hoe staat het met de palmbladeren? „In de meeste dorpen vind je vrouwen die in hun onderhoud voorzien door deze bladeren met de hand te vlechten en er grote, dakspaanachtige stukken dakbedekking van te maken”, legt Mbagah uit. Ook al staat een huis bloot aan de volle, fel brandende tropische zon, binnen zullen de bewoners het koel en gerieflijk hebben. Het van bladeren gemaakte dak beschermt hen niet alleen tegen de zon maar laat ook lucht door om het huis te koelen. Een efficiënter dak kan men zich moeilijk denken. Gevlochten palmbladeren doen prima dienst als wanden, omheiningen en deuren.

„Laten we de bolsters van de kokosnoot niet vergeten”, vervolgt Mbagah met een trotse glimlach. „Die krijg je door de kokosnoot op een scherpe houten of ijzeren pin te prikken die vastzit in de grond. Wij pakken de kokosnoot met beide handen beet, duwen ’m naar beneden tegen de pin en draaien ’m zodat de bolster loslaat van de feitelijke noot.” De bolster levert een prachtige, goudkleurige vezel op, die gebruikt kan worden voor het maken van matten, kleedjes en tapijten, borstels en bezems en zelfs van vulsel voor matrassen.

„Lekkerder dan wijn”

De kokosnoot is ook een belangrijk onderdeel van het menu en wordt in bijna elke fase van haar groei geconsumeerd. De onrijpe kokosnoot (in de plaatselijke taal, het Kiswahili, dafu genoemd) bevat een zuivere, gezonde en voedzame drank met een zeer aangename smaak. De drank kan in zijn natuurlijke container geserveerd worden door gewoon een gaatje in de bovenkant van de noot te maken — de ideale drank voor een tropische dorst! De beroemde ontdekkingsreiziger Marco Polo heeft naar verluidt over deze drank gezegd: „De vloeistof is zo helder als water, koel en beter van smaak, en lekkerder dan wijn of enige andere soort drank.”

Toeristen laten zich vaak in dezelfde geest uit wanneer zij deze plaatselijke drank voor het eerst met kleine teugjes drinken. En wanneer het vocht op is, kan met een stukje van de dop de geleiachtige pulp eruit worden gelepeld. Die is zacht, zoet en verfrissend. Terwijl de heerlijkheden van de onrijpe kokosnoot voor bezoekers een nieuwtje zijn, is de drank voor de kustbewoners iets wat zij elke dag drinken, en hij wordt zeer gewaardeerd als het drinkwater schaars is.

De kokoskeuken

Het waardevolste deel van de rijpe kokosnoot is het vruchtvlees. Het kan gegeten worden zoals het uit de dop komt of geraspt in allerlei gerechten, en het kan ook worden uitgeperst om de kostelijke melk te krijgen.

Kadii vertelt: „Als jong meisje moest ik ervoor zorgen dat er altijd kokosmelk beschikbaar was voor het koken.” Van oudsher is kokosmelk ter verhoging van de smaak toegevoegd aan vis, kip, bonen, rijst, aardappels, cassave en brood. Ook de smaak van kerrieschotels komt ze ten goede. Maar wij zijn wel nieuwsgierig naar de manier waarop Kadii aan de melk kwam.

„Daarvoor gebruikten we de mbuzi”, legt Kadii uit. Mbuzi is een informele uitdrukking in het Kiswahili voor een klein houten stoeltje van een centimeter of vijftien hoog. Er zit een scherpe zaagrand aan die uitsteekt en speciaal bedoeld is voor het met de hand raspen van kokosnoten. „Wij kinderen vonden het heerlijk op de mbuzi te zitten. Wij pakten een gehalveerde kokosnoot en schraapten de binnenkant tegen het zaagblad totdat de dop van al het kokosvlees ontdaan was. Vervolgens moest het geraspte kokosvlees in een lange, trechtervormige zeef worden gedaan die van palmbladeren was gemaakt. Dan persten we die heerlijke kokosmelk eruit.”

De kokosnoot is in feite een vrucht, die heel goed met andere tropische vruchten samengaat. Het water loopt u al in de mond bij de gedachte aan een fruitsalade van versgesneden papaja, ananas, mango, banaan, sinaasappel en passievrucht met daarop versgeraspte kokos of zelfs kokosroom.

Een oude spreuk luidt: „Hij die een kokospalm plant, plant . . . eten en drinken, een woning voor zichzelf en een erfdeel voor zijn kinderen.” De lui uitziende kokospalm is dan ook lang niet lui. En hoewel het te betwisten valt of de kokospalm werkelijk de nuttigste boom voor de mens is, hij is beslist een hoorn des overvloeds in dit Afrikaanse land!