Wat is de oorzaak van geweld in huis?

„In plaats van een toevlucht te zijn tegen de stress, de spanningen en de onberekenbaarheid van de samenleving buiten, schijnt het gezin deze spanningen vaak over te dragen of zelfs te versterken.” — The Intimate Environment — Exploring Marriage and the Family.

HUISELIJK geweld is een betrekkelijk nieuw studieobject. Pas de laatste decennia is er uitgebreid onderzoek naar verricht. De resultaten van zulk onderzoek zijn misschien niet altijd gelijkluidend, maar wel zijn er een paar fundamentele factoren ontdekt die bijdragen tot geweld in huis. Laten wij enkele daarvan eens beschouwen.

Welke rol speelt het milieu waarin iemand opgroeit?

Een aantal onderzoekers zeiden over hun bevindingen: „Hoe gewelddadiger het echtpaar was dat wij interviewden, des te gewelddadiger waren hun kinderen tegenover elkaar en tegenover hun ouders.”

Ooggetuige zijn van huiselijk geweld is op zich al van grote invloed op een jongere. „Als een kind er getuige van is dat zijn moeder wordt afgeranseld, staat dat gelijk met het afranselen van het kind”, merkt de therapeut John Bradshaw op. Een zekere Ed vond het verschrikkelijk als hij zag dat zijn vader zijn moeder sloeg. Hoewel hij dat misschien niet heeft beseft, werd hem bijgebracht te geloven dat mannen hun vrouw onder de duim moeten houden en dat met het oog daarop mannen hun vrouw angst moeten aanjagen, krenken en vernederen. Toen Ed volwassen werd, paste hij deze kwetsende en gewelddadige tactiek op zijn vrouw toe.

Sommige ouders zijn zo verstandig hun kinderen te verbieden naar geweld op de televisie te kijken, en dat is goed. Maar ouders moeten nog verstandiger zijn als het gaat om de controle op hun eigen gedrag als patroon voor hun ontvankelijke kinderen.

Welke rol speelt stress?

Zwangerschap, werkloosheid, de dood van een ouder, een verhuizing, ziekte en financiële problemen brengen stress teweeg, en zo zijn er nog wel meer oorzaken. De meeste mensen gaan met stress om zonder tot geweld over te gaan. Voor sommigen echter kan stress het voorspel zijn tot geweld, vooral in combinatie met andere factoren. Zo heeft de verzorging van een bejaarde ouder — vooral als die ouder ziek is — vaak geleid tot mishandeling wanneer de verzorger overladen is met andere gezinsverantwoordelijkheden.

Het grootbrengen van kinderen veroorzaakt stress. Als gevolg daarvan kan de kans op kindermishandeling toenemen naarmate het gezin groter wordt. Kinderen kunnen ook een toename van echtelijk geweld teweegbrengen, want „juist bij onenigheid over de kinderen is de kans het grootst dat man en vrouw elkaar in de haren vliegen”, bericht Behind Closed Doors.

Onjuiste kijk op het andere geslacht

Dan Bajorek, die een counselinggroep in Canada leidt, zegt dat mannen die geweld gebruiken een verkeerde opvatting over vrouwen hebben: „Uit welke cultuur zij ook komen, zij zijn opgevoed met het idee dat mannen Nummer 1 zijn.” Hamish Sinclair, leider van een therapieprogramma voor mannen die hun vrouw mishandelen, zegt dat mannen wordt bijgebracht dat zij superieur zijn aan vrouwen en dat zij het recht hebben „hen te straffen, te drillen of te intimideren”.

In veel landen gaat men ervan uit dat de man het recht heeft zijn vrouw als niets dan een object, als gewoon een stuk eigendom te behandelen. Dat hij de baas in huis is en zijn vrouw overheerst, wordt beschouwd als bepalend voor zijn mannelijkheid en eer. Vaak worden vrouwen verschrikkelijk geslagen en anderszins mishandeld, en van rechtswege wordt daar weinig aan gedaan omdat het de gedragslijn is in zulke landen. De man is superieur en de vrouw inferieur; zij is hem totale gehoorzaamheid verschuldigd, hoe eerloos, gewelddadig, verdorven of zelfzuchtig hij ook is.

De verslaggever Morley Safer van CBS-televisie berichtte over een Zuidamerikaans land: „Nergens in Latijns-Amerika is de machismo-cultus duidelijker . . . De hele samenleving is ervan doortrokken, met inbegrip van de rechtszaal, waar een man die een moord heeft gepleegd om zijn eer te verdedigen, vrijuit kan gaan, in het bijzonder als het slachtoffer zijn vrouw is.” Hij betoogde dat „nergens op aarde vrouwen zo worden vernederd” als in dat land. Maar het overheersen en vernederen van vrouwen door mannen is wijdverbreid. Het is niet beperkt tot één land, hoe ernstig het daar ook mag zijn.

Minna Schulman, directrice van een staatsinstelling ter bestrijding van huiselijk geweld in New York, verklaarde dat geweld een middel is dat mannen gebruiken om de baas te blijven en hun macht en autoriteit over een vrouw te demonstreren. Zij voegde daaraan toe: „Wij zien huiselijk geweld als misbruik van macht en gezag.”

Sommige vrouwenbeulen zijn behept met een minderwaardigheidscomplex, precies wat zij hun slachtoffer bezorgen. Als zij daarin slagen, streelt dat hun ego en voelen zij een zekere mate van superioriteit en gezag over een ander mens. Zij hebben het idee dat zij op die manier hun mannelijkheid bewijzen. Is dat echter zo? Zij bezondigen zich aan geweld tegenover lichamelijk zwakkere vrouwen; bewijst dat dan dat zij echt sterke mannen zijn of veeleer dat zij onredelijk zijn? Is het werkelijk mannelijk als een sterkere man een zwakkere, weerlozer vrouw toetakelt? Een man van karakter zou consideratie en mededogen hebben met mensen die zwakker en weerlozer zijn en hen niet uit eigenbelang onbillijk behandelen.

Nog een blijk van de onredelijke manier van denken van de vrouwenbeul is het feit dat hij haar vaak verwijt de afranselingen uit te lokken. Hij kan bijvoorbeeld suggereren, of zelfs tegen haar zeggen: ’Dat heb je niet goed gedaan. Daar krijg je een pak slaag voor.’ Of: ’Het eten was te laat klaar, je krijgt dus wat je verdient.’ In de geest van de vrouwenbeul is het haar schuld. Maar geen enkele tekortkoming van iemands huwelijkspartner rechtvaardigt mishandeling.

Maakt alcohol enig verschil?

Omdat alcohol iemands zelfbeheersing vermindert en de kans op impulsief handelen vergroot, behoeft het ons niet te verbazen dat sommigen van mening zijn dat alcoholgebruik mishandeling in de hand werkt. Het is vaak zo dat iemand heftige emoties kan bedwingen als hij nuchter is, maar na een paar glazen gewelddadig wordt. De alcohol heeft zijn verstand beneveld en zijn vermogen om zijn drift te beheersen verzwakt.

Anderen beweren echter dat het probleem eerder geworteld is in stress dan in de alcohol zelf. Zij zeggen dat iemand die alcohol gebruikt om tegen stress opgewassen te zijn, hetzelfde type mens is die stress afreageert door geweld te gebruiken. Dit houdt in dat de drinker als hij nuchter is net zo gewelddadig kan zijn als wanneer hij onder invloed is. Hoe men het echter ook beredeneert, alcohol is beslist niet bevorderlijk voor het beheersen van de emoties maar meestal voor het tegendeel.

Hoe de media iemands daden beïnvloeden

Zowel de televisie als de bioscoop, beweren sommigen, stimuleren het macho-imago voor mannen en leren dat geweld een gewettigde manier is om met conflicten en woede om te gaan. „Ik werd gefascineerd door mijn eigen intense reactie op de film Rambo”, bekent een gezinsadviseur. „Hoewel mijn wetgetrouwe volwassen ik ontzet is bij de moordpartijen van Rambo, vuurt het kind in mij hem aan.”

Omdat veel kinderen blootstaan aan duizenden uren televisie met talloze gewelddaden, verkrachtingen en vernederingen van andere mensen, vooral vrouwen, is het geen wonder dat velen als zij opgroeien diezelfde asociale neigingen op anderen botvieren. En dat gaat niet alleen op voor kinderen maar ook voor volwassenen.

Daar komt nog bij dat vooral de laatste jaren de mate van onverbloemd geweld, immoraliteit en vernedering van vrouwen op de televisie en in films opvallend is toegenomen. Dit moet het huiselijk geweld wel verergeren. Zoals een onderzoeksteam constateerde, is er „een duidelijke . . . samenhang tussen het kijken naar geweld en agressief gedrag”.

Het effect van isolement

Voor velen is het leven thans onpersoonlijk en eenzaam. Supermarkten en discountzaken hebben de vriendelijke buurtkruidenier vervangen. Stadsvernieuwing, financiële problemen en werkloosheid dwingen gezinnen om vaak te verhuizen. Een hoog percentage huiselijk geweld komt voor onder mensen zonder sterke sociale contacten.

In zijn boek Intimate Relationships, Marriage, and the Family legt James C. Coleman uit hoe dat naar zijn mening komt. Hij denkt dat iemand die geïsoleerd raakt, daardoor minder zinvolle gesprekken voert dan voorheen en het, als hij gewelddadig is, moeilijk voor hem wordt zijn situatie objectief te bezien en de hulp in te roepen van iemand die hij vertrouwt. Als iemand geen vrienden en naaste bloedverwanten heeft die als een beteugelende kracht kunnen fungeren, kan hij gemakkelijker voet geven aan zijn zelfzucht, daar er geen dagelijks tegenwicht voor zijn verkeerde denkwijze komt van de kant van anderen die hem na zijn. Het is zoals Spreuken 18:1 zegt: „Wie zich afzondert, zal zijn eigen zelfzuchtige verlangen zoeken; tegen alle praktische wijsheid zal hij losbarsten.”

Hulp bij geweld in huis

Wij hebben slechts een deel besproken van de verklaringen die voor huiselijk geweld worden geopperd. Er zijn er nog meer. Na enkele van de oorzaken vastgesteld te hebben, moeten wij nu de oplossingen beschouwen. Als iemand deel uitmaakt van een gezin waar geweld wordt gepleegd, hoe kan dat patroon dan worden stopgezet? Wat is de zienswijze van de bijbel? Zal er ooit een eind komen aan geweld in huis? Met die vragen zullen wij ons in het artikel op bladzijde 10 bezighouden.

[Kader/Illustratie op blz. 9]

Emotioneel geweld — Hard uithalen met woorden

BIJ lichamelijke mishandeling wordt iemand bestookt met vuisten, bij emotionele mishandeling met woorden. Het enige verschil is de keuze van de wapens. Het is zoals Spreuken 12:18 zegt: „Er bestaat er een die onbezonnen spreekt als met de steken van een zwaard, maar de tong van de wijzen is genezing.”

Hoe gevaarlijk is emotioneel geweld, met inbegrip van deze „steken van een zwaard”? Dr. Susan Forward schrijft: „Het resultaat is hetzelfde [als bij lichamelijke mishandeling]. Je bent even bang, je voelt je even machteloos en het doet evenveel pijn”, emotioneel gesproken.

Emotioneel geweld tegenover de huwelijkspartner: „Niet alleen lichamelijk geweld komt in het huwelijk voor. Een groot deel van het geweld, misschien wel het grootste deel, is van verbale en emotionele aard”, zei iemand die er jarenlang het doelwit van was. De mishandeling kan uitschelden, schreeuwen, voortdurende kritiek, vernederende beledigingen en bedreigingen met lichamelijk geweld omvatten.

Boosaardige opmerkingen die kleinerend, vernederend of intimiderend zijn, kunnen ernstige schade aanrichten. Net als water dat op een rots drupt, kunnen denigrerende insinuaties in het begin onschadelijk lijken. Maar iemands gevoel van eigenwaarde raakt snel uitgehold. „Als ik moest kiezen tussen lichamelijke en verbale mishandeling, zou ik altijd voor slaag kiezen”, zei een vrouw. „Daarvan kun je de bewijzen zien,” legde zij uit, „dus de mensen hebben op z’n minst medelijden met je. Word je verbaal mishandeld, dan raak je alleen totaal van streek. De wonden zijn onzichtbaar. Niemand bekommert zich erom.”

Emotioneel geweld tegenover een kind: Dit kan het voortdurend bekritiseren en kleineren omvatten van het uiterlijk, de intelligentie, de handigheid of de waarde als mens van een kind. Sarcasme is wel bijzonder schadelijk. Kinderen vatten sarcastische opmerkingen vaak letterlijk op, onderscheiden niet wat in ernst en wat „als grapje” wordt gezegd. De gezinstherapeut Sean Hogan-Downey merkt op: „Het kind voelt zich gekwetst, maar iedereen lacht en dus leert hij om niet op zijn gevoelens af te gaan.”

In de meeste gevallen schuilt er dan ook enige waarheid in wat de Schotse historicus en essayist Thomas Carlyle eens zei: „Sarcasme bezie ik nu als, in het algemeen, de taal van de Duivel; reden waarom ik het al lang geleden nagenoeg heb laten varen.”

Joy Byers, een deskundige op het gebied van kindermishandeling, zegt: „Lichamelijke mishandeling kan de dood van een kind tot gevolg hebben, maar de geest kan ook doodgemaakt worden, en dat kan gebeuren bij een constant patroon van negatieve opmerkingen van de ouders.” In het tijdschrift FLEducator wordt opgemerkt: „In tegenstelling tot de blauwe plek, die constateerbaar is en vervaagt, brengt emotionele mishandeling onzichtbare veranderingen in de geest en persoonlijkheid van een kind teweeg, waardoor zijn wezen en zijn houding tegenover anderen blijvend veranderen.”

[Illustratie op blz. 7]

Het zien van geweld is sterk van invloed op het latere gedrag van een kind