Die schitterende orchideeën!

„SCHILDER bamboe als je kwaad bent; orchideeën als je blij bent.” Dit Chinese gezegde weerspiegelt de liefdesverhouding die er al tweeduizend jaar bestaat tussen orchideeën en de oosterse hoveniers en kunstenaars die ze vereeuwigd hebben.

Orchideeën zijn ongetwijfeld bloemen die sterke emoties oproepen. Maar hun bijzondere bekoring werd in het Westen tot voor kort niet beseft. In feite is het kweken ervan min of meer per ongeluk begonnen.

In het begin van de negentiende eeuw vielen William Cattley, een importeur van tropische planten, enkele knolvormig verdikte stengels op die als verpakkingsmateriaal waren gebruikt. Uit nieuwsgierigheid pootte hij ze in zijn broeikas. Later dat jaar werd hij beloond met een schitterende lavendelkleurige bloem. Andere Europese kwekers zagen al snel de commerciële mogelijkheden van zulke aantrekkelijke bloemen.

Weldra begon in alle ernst de jacht op deze tropische schatten. Oerwouden werden afgezocht naar zeldzame orchideeën, waarvan vele de lange zeereis naar Europa niet overleefden. De orchideeën die dat wel deden, brachten veel geld op. In 1906 werd op een veiling in Londen voor slechts één exemplaar een bedrag van 1150 gienjes (nu ongeveer ƒ 160.000) betaald. De prijzen gingen aanzienlijk omlaag met de komst van kunstmatig gekweekte kruisingen. Maar zelfs nu nog komt het voor dat een verzamelaar voor een nieuwe kruising wel ƒ 40.000 neertelt.

Wat maakt orchideeën zo bijzonder? Misschien is het hun eindeloze variatie in vorm en kleur. Of is het hun subtiele schoonheid? Of die zo moeilijk te omschrijven exotische aantrekkingskracht? Wat de redenen ook zijn, ze zijn krachtig genoeg om een groeiende internationale handel in orchideeën in stand te houden.

Hoveniers geven er gewoonlijk de voorkeur aan de opvallender soorten uit de tropen te kweken, maar de meeste orchideeën zijn bescheiden bloemen die onopgemerkt blijven. Sommige zijn zo klein dat de bloem slechts een doorsnede van 2 millimeter heeft.

Wilde orchideeën worden in woestijnen, in moerassen en op bergtoppen aangetroffen, van de vochtige tropische wouden tot de troosteloze woestenijen van het noordpoolgebied. Veel orchideeën groeien op bomen, hoewel enkele zelfs een cactus of een mangrovewortel als gastheer uitkiezen. Maar orchideeën zijn geen parasieten; ze hebben de boom alleen maar nodig als steun, zodat hun luchtwortels vocht uit de atmosfeer kunnen opnemen.

Behalve door hun variatie onderscheiden orchideeën zich door hun unieke voortplantingsmethoden. Een enkele doosvrucht van een orchidee — een wonder van verpakking — kan wel twee miljoen uiterst kleine zaadjes bevatten, die door de wind overal heengevoerd kunnen worden. Anders dan de meeste zaden hebben ze geen ingebouwd reservevoedsel, en voor een succesvolle ontkieming zijn ze afhankelijk van het vinden van de schimmels die hun enkele van de noodzakelijke voedingsstoffen leveren.

Om zaden voort te brengen, moet de bloem eerst bestoven worden, gewoonlijk door een insekt. Waardoor wordt het insekt naar de bloem gelokt? Orchideeën hebben de bezoeker geen stuifmeel als voedsel te bieden en ook hebben niet alle soorten nectar. De favoriete lokmiddelen? Schoonheid, geur en vermomming.

Aangetrokken door de schoonheid

Hoveniers hebben meer dan een eeuw hard gewerkt om uit aantrekkelijke, in het wild voorkomende soorten kruisingen te ontwikkelen. Er staan nu meer dan 75.000 variëteiten geregistreerd.

Schoonheid is van praktische waarde voor de wilde orchidee. De aantrekkelijke bloem dient om de bestuivers te lokken. Het grote centrale kroonblad of labellum — gewoonlijk het kleurrijkst — dient als een uitnodigend landingsplatform voor een gevleugelde gast.

Opvallende bloemen trekken bijen, wespen, vlinders en kolibries aan en de evenwijdige lijnen op veel kroonbladeren dienen als verkeerstekens die de bezoeker de weg wijzen naar het bij sommige soorten aanwezige voedsel, de nectar. Maar schoonheid is niet alles in de insektenwereld.

Onweerstaanbare geur

Schoonheid kan onopgemerkt blijven voor een passerend insekt met een niet al te scherp globaal gezichtsvermogen. Een bedwelmende geur is echter onweerstaanbaar. De geur kan lijken op die van een vrouwtjesinsekt. Men zegt dat sommige orchideeën meer naar vrouwtjeswespen ruiken dan de wespen zelf!

De geur is niet altijd zo verfijnd. Sommige orchideeën stinken naar rottend materiaal. Maar ook die geur is effectief. Het is er een waaraan geen zichzelf respecterende vlieg voorbij kan gaan. En als geur alleen niet voldoende is, kan een doeltreffende vermomming worden gebruikt om de reukmisleiding te versterken.

Knappe mimicry

Als orchideeën van het geslacht Oncidium zachtjes heen en weer bewegen in de wind, lijken ze zo sterk op een vijandig insekt dat de boze bij zich op de orchidee stort in een poging zijn „vijand” weg te jagen. Ondertussen neemt hij ongemerkt een pakketje stuifmeel van de orchidee op.

De bijenorchissen van het geslacht Ophrys hebben daarentegen meer van vrienden dan van vijanden weg. Ze ruiken als bijen en zien er uit als bijen. De mannetjesbij bezoekt een bloem, die hij voor een partner aanziet, en tegen de tijd dat de ongelukkige minnaar het bedrog ontdekt, zitten de pollinia (kleine klompjes stuifmeel) al aan zijn lijfje gekleefd. De volgende orchidee die hem erin laat lopen (een bij kan tweemaal bedot worden), zal dan keurig bestoven worden.

Eerbetoon aan een Schepper

Zo’n verbazingwekkende verscheidenheid en de ingewikkelde mechanismen zijn een levend getuigenis van de wijsheid van de Schepper. Deze wonderen zijn beslist niet aan blind toeval of pure noodzaak toe te schrijven.

Jezus Christus sprak over nog een les die van een dergelijke bloemenpracht geleerd kan worden: „Kijk eens naar de bloemen in het veld”, zei hij. „En toch zag koning Salomo, met al z’n pracht en praal, er niet zo mooi uit als zij. Als God zo goed zorgt voor de bloemen . . . zal hij dan niet veel beter voor jullie zorgen?” — Mattheüs 6:28-30, Het Levende Woord.

Wij kunnen uitzien naar de tijd dat de mens op zijn beurt zorg zal dragen voor de kostbare orchideeën op onze planeet. Er wachten nog duizenden tropische soorten op ontdekking, en wie weet welke geheimen en verrassingen ze bevatten! Maar welke kleur of vorm ze ook hebben, ze zullen ongetwijfeld onze waardering voor de schoonheid en verscheidenheid in de schepping vergroten. — Vergelijk Jesaja 35:1, 2.

[Illustraties op blz. 16-18]

1. Cattleya (kruising)

2. Cattleya (kruising)

3. Vanda (kruising)

4. Phalaenopsis (kruising)

5. Cattleya (kruising)

6. Phalaenopsis (kruising)

7. Vanda (kruising)

8. Phalaenopsis

9. Phalaenopsis (kruising)

10. Cattleya auriantiaca

[Verantwoording]

Foto’s 1, 2, 4-6, 8-10: Met toestemming van de Jardinería Juan Bourguignon, Madrid (Spanje)