Radioactiviteit — Hoe wordt u erdoor bedreigd?

Door Ontwaakt!-correspondent in Groot-Brittannië

„RADIOACTIEF!” Waar denkt u aan als u dat woord hoort? Voor de meeste mensen is straling „iets onverklaarbaars, onzichtbaars, ongrijpbaars en een bijna mystiek kwaad”, verklaart de milieucommissie van het Britse Lagerhuis. Deelt u die mening?

Nog maar een eeuw geleden was radioactiviteit een onbekend begrip. Tegenwoordig wordt er op zo grote schaal gebruik gemaakt van radioactieve stoffen dat u vaak het karakteristieke gevaarsymbool ziet staan in ziekenhuizen, op vrachtwagens die radioactieve stoffen vervoeren, in fabrieken en op nucleaire installaties. Ze spelen een belangrijke rol in het leven van vandaag de dag.

Daar staat tegenover dat er in de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog bij atoombomexplosies te Hirosjima en Nagasaki enorme doses nucleaire straling vrijkwamen die ongekende verwoestingen aanrichtten. Recenter hebben de ongelukken met de kerncentrales op Three Mile Island (VS), bij Tsjernobyl (Oekraïne) en bij Sint-Petersburg (Rusland) de vrees van mensen voor radioactiviteit vergroot.

Wat is radioactiviteit eigenlijk? Hoe kan ze u bedreigen?

Een machtig verschijnsel

Alle materie bestaat uit atomen en de meeste atomen zijn stabiel. De uitzonderingen, die instabiele kernen hebben, worden „radioactief” genoemd. De bekendste daarvan is uranium. Om stabiliteit te bereiken, verandert de instabiele kern en zendt daarbij straling uit in de vorm van kleine deeltjes en stralen. Op die manier wordt uranium getransformeerd in opeenvolgende andere elementen en wordt uiteindelijk het stabiele element lood.

Alle straling dringt door, zij het in uiteenlopende mate. De zwaarste deeltjes (alfadeeltjes) leggen normaal gesproken nog geen vijf centimeter door de lucht af. Uw kleding of het bovenste laagje van uw huid houdt ze tegen. De minuscule elektronen die bètastraling vormen, leggen enkele meters door de lucht af, maar die wordt een halt toegeroepen door een dun laagje aluminium of glas. Een derde soort, gammastraling, heeft een veel groter doordringingsvermogen. Zware barrières van lood of beton kunnen ons afschermen tegen dit soort straling. Zijn wij niet beschermd, dan worden wij bedreigd. Hoe?

Hoe straling schade teweegbrengt

Wanneer straling van de bovenstaande soorten in het menselijk lichaam doordringt, bewerkstelligt ze veranderingen in enkele van de atomen in de cellen die ze op haar pad vindt. Daardoor kunnen chemische veranderingen optreden die de cellen kunnen beschadigen of zelfs doden. Het totale effect op het lichaam hangt af van de omvang van de schade en het aantal gedode cellen. Als de schade zich voordoet in de DNA-moleculen in de chromosomen, kan het gevolg bijzonder ernstig zijn, omdat die de normale ontwikkeling en functie van de cellen beheersen. Wetenschappers geloven dat die schade verband houdt met kanker.

Staat iemand in een kort tijdsbestek aan grote hoeveelheden straling bloot, dan worden zowel bloedcellen als beenweefsel beschadigd, met als gevolg stralingsziekte en de dood. In september 1987 was de Braziliaanse stad Goiânia getuige van een tragedie die naar verluidt door dr. Gerald Hansen van de Wereldgezondheidsorganisatie werd beschreven als „het ernstigste [kern]ongeval op het westelijk halfrond, slechts overtroffen door Tsjernobyl”. Een schroothandelaar kwam in aanraking met zeer radioactief cesiumpoeder uit een afgedankt apparaat voor radiotherapie. Hij en anderen in de onmiddellijke omgeving liepen een enorme dosis straling op. De angst greep om zich heen toen de lijken van de eerste slachtoffers in loden doodkisten werden gelegd en begraven werden in met beton beklede graven. Volgens de Londense Times wachtte overlevenden die hoge stralingsdoses hadden opgelopen „bijna zeker kanker of onvruchtbaarheid”.

Kleinere, over een periode verdeelde stralingsdoses leiden ook tot een enigszins vergrote kans op het krijgen van kanker. Het menselijk lichaam kan cellen die door straling getroffen zijn soms met succes herstellen. Is de reparatie echter gebrekkig, dan kan zich kanker ontwikkelen. Het paradoxale hierbij is dat radioactiviteit in de radiotherapie wordt toegepast om kankercellen gericht te vernietigen.

Hoe wij aan straling blootstaan

Als nasleep van de ramp bij Tsjernobyl in 1986 vaardigden verscheidene regeringen een verbod uit op bepaalde voedingsmiddelen die als gevaarlijk besmet werden aangemerkt. In Zweden bijvoorbeeld werd de consumptie van rendiervlees met een hoog gehalte aan radioactief cesium verboden. Evenzo werden er opnieuw verboden uitgevaardigd op het op de markt brengen van lammeren van veel boerderijen in Wales en Schotland toen er bij kudden die in 1987 waren gefokt, een straling werd geconstateerd die boven de voorgeschreven veiligheidslimiet lag.

Hoewel het publiek begrijpelijkerwijs zijn bezorgdheid uit over de gevaren van besmette voedingsmiddelen en radioactief afval, maakt het zich zelden of nooit zorgen over radioactieve medicijnen en röntgenstralen. Toch zorgen die voor circa twaalf procent van onze totale jaarlijkse dosis. Verreweg het grootste deel van onze straling komt uit natuurlijke bronnen. Kosmische stralen uit de ruimte zorgen voor veertien procent.a Al etend en drinkend krijgen wij nog eens zeventien procent naar binnen. Zelfs de van nature radioactieve rotsen en grond van de aarde dragen een aanzienlijk deel bij, namelijk negentien procent. Waar komt de rest dan vandaan?

Gevaar — radon!

’Aan de rand van Dartmoor in Zuidwest-Engeland ligt het dorp Chagford. Een van de gebouwen daar, gebruikt als gezondheidscentrum, herbergt wat wel het meest radioactieve toilet ter wereld is genoemd. Als u deze ruimte viermaal per dag vijftien minuten per keer zou bezoeken, zou u blootgesteld worden aan meer dan de aanbevolen nationale jaarlijkse hoeveelheid van een radioactief gas dat radon heet, waarschijnlijk na roken de voornaamste op zichzelf staande oorzaak van kanker in Groot-Brittannië.’ — New Scientist, 5 februari 1987.

Dat bericht mag dan sensationeel zijn, gemiddeld is ongeveer een derde tot de helft van onze jaarlijkse stralingsdosis afkomstig van radon en het verwante radioactieve gas thoron. Als gas is radon het buitenbeentje in de radioactieve vervalketen die begint met uranium. Het borrelt op via spleten in het gesteente, het zoekt zich een weg door het fundament van het huis naar binnen en besmet de lucht met radioactiviteit.

Bij onderzoeken door de Britse Nationale Raad voor Stralingsbescherming werden gebieden ontdekt waar de lucht zo met radon besmet is dat ze „in een kerncentrale niet getolereerd zou worden”, bericht het blad New Scientist. De raad schat zelfs dat 20.000 woningen in Groot-Brittannië concentraties van radioactiviteit hebben die de gebruikelijke jaarlijkse stralingsdosis tienmaal te boven gaan. Doordat veel moderne huizen volkomen tochtvrij gemaakt zijn, houden ze de radioactieve gassen binnen vast en vergroten de frequentie van longkanker.

Hoewel de gevaren misschien gering zijn, zijn ze niet te verwaarlozen. Volgens de huidige schattingen krijgen in Groot-Brittannië ongeveer 2500 mensen per jaar longkanker door de radioactiviteit van radon. In de Verenigde Staten, waar een onderzoek in tien staten aan het licht bracht dat een vijfde van alle woningen een radonconcentratie heeft die als onveilig wordt beschouwd, wordt geschat dat jaarlijks 2000 tot 20.000 sterfgevallen het gevolg zijn van longkanker veroorzaakt door het gas. Uit Zweden berichten onderzoekers dat door het radongas dat in grind blijft hangen, het stralingsniveau in sommige huizen daar op viermaal zo hoog als dat in Groot-Brittannië wordt berekend.

Hoe reëel zijn de gevaren?

„Voor zover nu bekend is,” wordt in The Economist opgemerkt, „kan elke [gamma]straal op zich kanker veroorzaken, en hoe meer stralen er door uw lichaam gaan, hoe meer kans er bestaat dat een ervan schade aanricht.” Daar wordt echter geruststellend aan toegevoegd: „De waarschijnlijkheid dat dit gebeurt, is zeer gering.”

De kans dat iemand een dodelijke kanker krijgt door blootstelling aan een dosis van één millisievert (naast de doses uit de natuurlijke omgeving) is, volgens de ICRP (de Internationale Commissie voor Stralingsbescherming), één op 80.000.b De ICRP geeft dan ook de raad „niet tot een toepassing over te gaan als de invoering ervan geen netto positief nut afwerpt”, maar doet de aanbeveling „elke blootstelling zo laag te houden als redelijk doenlijk is, rekening houdend met economische en maatschappelijke factoren”.

De Britse Autoriteit voor de Atoomenergie is van mening dat de kans op door straling teweeggebrachte kanker bij zo’n dosis misschien nog kleiner is. Milieupressiegroepen, gesteund door een aantal wetenschappers, beweren daarentegen dat de aanbevolen veiligheidsniveaus verlaagd moeten worden. Een ervan raadt aan de bewoordingen waarin de richtlijn van de ICRP gesteld is te veranderen, met als strekking dat elke blootstelling ’zo laag als technisch doenlijk is’ gehouden moet worden.

Kunt u ondertussen iets doen om u te beschermen tegen de stralingsdreiging? Zeer zeker.

Voorzorgsmaatregelen die u kunt nemen

Net zoals u voorzorgsmaatregelen kunt nemen om u te beschermen tegen te lange blootstelling aan de zon en zo huidkanker te voorkomen, kunt u voorzorgsmaatregelen nemen om u te beschermen tegen de gevaren van radioactiviteit. Wees dus alert op waarschuwingen en volg die op.

Indien u in een streek woont met radon producerend gesteente, kunt u misschien ventilatie aanbrengen voor de fundering van uw huis, wat een gevaarlijke opeenhoping van het gas in huis zal helpen voorkomen. Wordt u een medisch onderzoek voorgeschreven waarbij radioactieve stoffen of röntgenstraling worden toegepast, vraag uw dokter dan hoe noodzakelijk die zijn. Misschien kan hij een minder riskant alternatief opperen. En als u het stralingsgevaarsymbool ziet, neem dan adequate voorzorgsmaatregelen om de voor het gebied opgestelde veiligheidsprocedures in acht te nemen.

Onzichtbaar en ongrijpbaar, dat is radioactiviteit beslist. Maar wordt ze binnen de perken gehouden, dan neemt de dreiging af. Onder volmaakte omstandigheden zal ze geen bedreiging meer zijn.

[Voetnoten]

[Diagram/Illustratie op blz. 13]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

A

B

C

D

E

F

A — Voedsel en drank

B — Radon en thoron

C — Rotsen en grond

D — Kosmisch

E — Medisch

F — Nucleaire neerslag

[Verantwoording]

Afbeelding D: Holiday Films

[Illustratieverantwoording op blz. 11]

Foto’s: Links boven en rechts onder: U.S. National Archives photo; links onder: USAF-photo; onder tweede van links: Holiday Films