De baarmoeder — Ons geweldige eerste huis

WAT een geweldige woning, uw eerste huis! Warm en behaaglijk. Goed bevoorraad met uitstekende voeding. Veilig en zeker.

U hebt er maanden doorgebracht, gedijend en groeiend. Maar al gauw leek uw onderkomen steeds krapper te worden, totdat u zich op een dag nog maar nauwelijks kon bewegen. Waarschijnlijk stond u tegen die tijd zelfs op uw hoofd! Toen voelde u plotseling dat u door sterke krachten werd weggedrukt en u schoot via de deur van uw huis de koude, lawaaierige en lichte buitenwereld in.

Kunt u zich helemaal niet herinneren zoiets meegemaakt te hebben? Dat kan ook niet. Maar u hebt uw leven te danken aan die geweldige plaats waar u gehuisvest was — uw moeders baarmoeder. Die was perfect ontworpen met u in gedachten en voorzag in alle voeding en bescherming die een zich ontwikkelende baby nodig heeft. Waarom zou u niet terugreizen en een kijkje nemen in dat geweldige eerste huis van u — de baarmoeder?

Er wacht u een warm onthaal

Uw leven is waarschijnlijk begonnen toen u op weg was naar dit prachtige onderkomen. Een rijpe eicel van uw moeder verplaatste zich door een tunnel die de eileider wordt genoemd. Ondertussen waren er in tegengestelde richting miljoenen zaadcellen van uw vader op pad langs dezelfde weg om die eicel te treffen. Eén zaadcel slaagde erin de eicel te bevruchten en zo werd u u.

Ondertussen waren de voorbereidingen voor uw komst al aan de gang. De wanden van de baarmoeder of uterus (van het Latijnse uter, „zak”) hadden zich al klaargemaakt en het huis zat gewoon boordevol voedingsstoffen. De bekleding van de uterus was opgezwollen tot tweemaal haar normale dikte, een zachte, sponzige voering.

Na drie à vier dagen overschreed u de drempel van uw nieuwe onderkomen. Het kan u — een klompje van een paar dozijn cellen dat blastocyste wordt genoemd en de grootte heeft van een speldeknop — een omvangrijke spelonk toegeleken hebben. Binnen echter is de ruimte heel beperkt. In feite is de baarmoeder een hol orgaan, glad en enigszins roze, dat min of meer de grootte en vorm van een omgekeerde peer heeft.

Dit zou voor, zeg maar, de komende 270 dagen uw woning zijn en uw moeder zou u, zelfs ten koste van haar eigen lichaam, de voedingsmiddelen verstrekken die u nodig had om te groeien en u te ontwikkelen totdat het tijd was voor de geboorte. Er zouden verscheidene weken verstrijken voordat uw moeder zelfs besefte dat u bestond, en het zou nog eens drie tot vier maanden duren voordat haar buik dermate zou uitzetten dat anderen het opmerkten.

Na een vrije val in de baarmoederspelonk bleef u nog drie dagen ronddrijven. Uiteindelijk hechtte u zich aan de baarmoederwand. Enzymen uit de blastocyste verteerden de oppervlaktecellen van deze weelderige bekleding, het endometrium genoemd, en u zonk weg en nestelde u veilig in de fluwelen diepten. Was er geen eicel bevrucht en in deze bekleding ingeplant, dan zou de baarmoeder de bekleding uiteindelijk hebben afgestoten en ze uit uw moeder gedreven hebben: de menstruatie.

Het verhinderen van afstoting

Er waren nu schitterende processen aan de gang om ervoor te zorgen dat uw verblijf prettig verliep. Allereerst moest u beschermd worden tegen het immuunsysteem van uw moeder. Het is voor wetenschappers nog steeds een raadsel waarom het lichaam van uw moeder u niet als een vreemde indringer beschouwde en u aanviel. Normaal treedt het ingewikkelde afweersysteem bij het eerste teken van een eventuele indringer in werking. Toch zou u uiteindelijk uitgroeien tot een vreemd lichaam van reusachtige proporties met een gewicht van enkele ponden. Waarom werd u niet aangevallen?

De wetenschappelijk onderzoeker David Billington van de University of Bristol legt uit: ’In wezen bevindt zich tussen de moeder en de foetus een muur. Die muur houdt elk verkeer tussen de moeder en de foetus behoorlijk effectief tegen.’ Hij doelde op een weefsellaag die de trofoblast wordt genoemd en de foetus omringt. Deze barrière verhinderde elk rechtstreeks contact tussen u en uw moeder. Waarom precies haar afweersysteem de trofoblast niet heeft bevochten als vreemd weefsel is een raadsel. Het antwoord op deze vraag zou ons misschien ook kunnen vertellen waarom sommige zwangerschappen op een miskraam uitlopen. — Zie het kader op blz. 16.

De voeding en verzorging duurt voort

Sta eens stil bij uw niet te verzadigen behoefte aan voeding, vooral in die vroege fasen. In de eerste acht weken van uw leven werd u ongeveer 240 maal zo lang en een miljoen maal zo zwaar als bij de bevruchting. Uiteindelijk zou uw geboortegewicht zo’n 2,4 miljard maal dat gewicht zijn en zou uw verbazingwekkende woning uitzetten als een ballon om u te kunnen herbergen. De baarmoeder weegt dan ongeveer zestienmaal zo veel als vóór de zwangerschap, maar binnen een paar weken na de bevalling krimpt ze weer tot bijna de oorspronkelijke omvang. In het eerste trimester van uw leven werd de basisstructuur van uw lichaam gevormd, met organen en een zenuwstelsel gereed voor de ontwikkelingsfasen die zouden volgen.

Al vroeg vormde zich het water bevattende amnion of de vruchtzak. Die zorgde voor een gecapitonneerde speelkamer met temperatuurregulatie waarin u in uw tweede trimester kon dartelen en koppeltjeduikelen. U maakte spieren sterker die u buiten de gewichtloosheid van de zak met water nodig zou hebben. U nam flinke slokken van de amnionvloeistof, vermoedelijk voor de voeding. Om de twee à drie uur werd de vloeistof voor u vervangen.

Vanuit de buitenwand van de blastocyste groeide een ingewikkelde schijf weefsel die de placenta wordt genoemd (Latijn voor „platte koek”). Beschouw eens enkele van de diensten die ze u heeft bewezen.

Ze diende als long en wisselde zuurstof en kooldioxide uit tussen u en uw moeder. Dienend als lever brak ze bloedcellen van uw moeder af om er noodzakelijke bestanddelen aan te onttrekken, ijzer bijvoorbeeld, om door u gebruikt te worden. In haar functie als nier filtreerde ze ureum uit uw bloed en transporteerde dat naar de bloedbaan van uw moeder om via haar nieren uitgescheiden te worden. Net als de darmen verteerde de placenta voedselmoleculen. Al deze processen vonden plaats via de 55 centimeter lange navelstreng.

Eens werd gedacht dat de placenta een ondoordringbaar veiligheidssysteem was, dat ze niets schadelijks van moeder naar kind zou doorlaten. Helaas weten wij nu dat veel infecties het veiligheidssysteem kunnen doorbreken, evenals stoffen zoals het beruchte middel thalidomide. Ziekten als rode hond vormen in bepaalde fasen van de zwangerschap eveneens een bedreiging.

De bloed-hersenbarrière die bij volwassenen aanwezig is, is in het zich vormende foetale brein nog niet goed ontwikkeld, waardoor het bijzonder kwetsbaar is voor binnendringende stoffen als sigaretterook, alcohol, drugs en andere chemische vergiften. Uit onderzoek blijkt dat alcohol inderdaad een schadelijke uitwerking heeft op een ongeboren baby. Is cafeïne, die de placenta passeert, van invloed op de ontwikkeling van het kind? Heeft het zich ontwikkelende kind enige baat bij vitaminesupplementen? Er valt op dat punt nog heel wat te leren.

Het beschermende systeem voor elke baby moet daarom beginnen met de zorg die de moeder zelf zich getroost om het gebruik van stoffen te vermijden waarvan bekend is dat ze schadelijk zijn voor baby’s. Daar staat tegenover dat evenwichtige voeding en lichaamsbeweging, na overleg met de arts, van groot nut kunnen zijn om de algehele gezondheid en het welzijn van moeder en kind te bevorderen.

Uw huis vaarwelgezegd

Toen het derde trimester flink gevorderd was, begonnen de voorbereidingen voor uw vertrek. De krachtige spieren van de baarmoederwand begonnen onregelmatige samentrek-en-ontspan-oefeningen te doen die soms valse weeën worden genoemd. De baarmoeder werd zachter en elastischer.

In plaats van te zeggen: „De baby is ingedaald”, is het nauwkeuriger te zeggen dat de hele baarmoeder is ingedaald, met de baby erin. Dit omdat ze zich strekt tot een cilinder en iets zakt, zodat het hoofdje van de baby zich nu in de bekkenbodem bevindt.

Niemand weet waardoor bepaald werd dat voor u de tijd gekomen was om te vertrekken. Het kunnen hormonen van uw moeder zijn geweest, of van u, de baby, die de baarmoeder het signaal hebben gegeven. De boodschap luidde: „Start de weeën!”

„Weeën” noemt men het uit drie fasen bestaande proces waartoe de baarmoeder de aanzet gaf. Eerst trokken de spierwanden van de baarmoeder zich samen terwijl de baarmoederhals en de vagina wijder werden als voorbereiding op uw afdaling. In dit stadium is de zak met vruchtwater waarschijnlijk gebroken.

In de tweede fase begon het werk van de moeder pas goed toen zij het hoofdje van haar baby naar beneden perste door de baarmoederhals en de vagina. De samentrekkingen duurden voort en werden krachtiger en sneller totdat uw hoofd ten slotte door het geboortekanaal ging. De rest van u volgde met gemak. In de laatste fase van de weeën dreef uw moeder de placenta en de overblijfselen van de navelstreng, de nageboorte, uit.

Daar was u dus — geschrokken, koud en huilend — ongetwijfeld uw plotselinge vertrek uit de gastvrije verblijfplaats van de afgelopen circa negen maanden betreurend. Maar wat blij kunt u zijn dat u de gave van het leven bezit en de zorg kunt waarderen van een liefdevolle Schepper, die ervoor gezorgd heeft dat u van meet af aan een fijn thuis had!

[Kader op blz. 16]

Een miskraam — De tragische verdrijving

ZELFS de voorzichtigste moeder kan een tragedie te verwerken krijgen. De oorzaken van een miskraam zijn nog steeds onduidelijk en de debatten verhit. Onderzoekers zijn het zelfs niet eens over het percentage succesvol bevruchte eicellen dat eindigt in een spontane abortus. Schattingen variëren van tien procent tot twintig procent of nog meer van de zwangerschappen bij de totale vrouwelijke bevolking in de Verenigde Staten.

Waarom verstoot de baarmoeder het nieuwe leven soms met geweld in plaats van het beschermend in zich te koesteren? Het is mogelijk dat het immuunsysteem van de moeder afwerend reageert op de omringende trofoblast, de beschermende wand aanvalt en een miskraam teweegbrengt. Veel miskramen worden wellicht veroorzaakt door zogenoemde genetische ongevallen, waarbij het embryo of de foetus zo beschadigd wordt dat leven onmogelijk is. Of het zouden afwijkingen in het voortplantingsproces kunnen zijn — een eicel zou voortijdig de baarmoeder kunnen binnengaan, voordat het slijmvlies klaar is voor de ontvangst, of zo laat dat het endometrium al los begint te laten. Het kan zijn dat de moeder door een misvorming in de baarmoeder zelf geen kind kan dragen.

Een onderzoek onder bijna 200 vrouwen in Groot-Brittannië (1990) was aanleiding tot het vermoeden dat onvruchtbaarheid en miskramen misschien verband houden met verstoringen in het hormonale evenwicht. De produktie van LH (luteïniserend hormoon), dat ontstaat in de hypofyse, neemt meestal omstreeks de veertiende dag van de menstruatiecyclus toe en bewerkt dat er een rijpe eicel vrijkomt uit de eierstok en haar reis door de eileider begint ter mogelijke bevruchting. „Wat het Britse team ontdekte,” schreef The New York Times, „waren grote hoeveelheden LH op een verkeerd tijdstip, op de achtste dag van de menstruatiecyclus, vóór de ovulatie.” Er is meer onderzoek nodig om deze bevindingen te bevestigen en te interpreteren.

[Illustraties op blz. 15]

Drie maanden oude foetus

Zes maanden oude foetus

Negen maanden oude foetus