„Nooit meer een Hirosjima!”

HOEWEL de Japanners opgetogen waren over de overwinning te Pearl Harbor en er vaak aan dachten toen zij aan de winnende hand waren, werd de datum nadat zij de oorlog verloren hadden in Japan aan de vergetelheid prijsgegeven. Toen de Japanse regering onlangs werd gevraagd waarom ze zich niet had verontschuldigd voor de aanval, antwoordde de eerste kabinetssecretaris: „Ik ben van mening dat de aanval op Pearl Harbor strategisch en in het algemeen gesproken allesbehalve loffelijk was. Kwesties in verband met de oorlog tussen de Verenigde Staten en Japan zijn echter afgehandeld bij het vredesverdrag van San Francisco.”

Zijn woorden geven weer hoe sommige Japanners denken over de verrassingsaanval die tot de oorlog in de Grote Oceaan leidde. Hoewel volgens de krant Mainitji Sjimboen jaarlijks ruim een miljoen Japanners Hawaii bezoeken, brengt slechts een betrekkelijk klein aantal een bezoek aan het U.S.S. Arizona Memorial, dat gebouwd werd om de aanval op Pearl Harbor te gedenken.

Terwijl de leus „Denk aan Pearl Harbor!” bittere herinneringen oproept bij sommige Amerikanen, herinneren de Japanners zich hun lijden bij de roep „Nooit meer een Hirosjima”. De atoombommen die in augustus 1945 boven de steden Hirosjima en Nagasaki ontploften, hadden niet alleen een traumatisch effect op de onmiddellijke slachtoffers maar ook op de natie in haar geheel.

Het horen van de persoonlijke ervaringen van overlevenden helpt ons hun gevoelens te begrijpen. Neem bijvoorbeeld Itoko, die net van school was en secretaresse was geworden bij het Marine-instituut in Hirosjima. Hoewel zij zich binnen bevond, in het gebouw waar zij werkte, voelde zij toch de flits van de atoombom, alsof zij een duw kreeg van het licht zelf. „Ik werkte met soldaten samen om de lijken in de stad op te ruimen”, vertelt Itoko. „De soldaten trokken een visnet van een boot door een rivier en haalden elke keer dat zij het net optrokken meer dan vijftig lijken op. Wij brachten de lijken aan wal, stapelden ze vijfhoog en staken ze in brand. De meeste waren naakt. Ik kon het verschil tussen mannen en vrouwen niet zien en hun lippen waren zo gezwollen dat het eendesnavels leken.” De Japanners kunnen de gruwelen die twee atoombommen hebben aangericht niet vergeten.

Waarom het massavernietigingswapen werd gebruikt

Professor Sjigetosji Iwamatsoe van de Universiteit van Nagasaki, zelf slachtoffer van de atoombom, schreef ruim twintig jaar geleden naar westerse kranten om ze in kennis te stellen van het verschrikkelijke lot van de slachtoffers. „Hij stond versteld van de reacties”, bericht de Asahi Evening News. „De helft van de antwoorden hield in dat er door de atoombommen een eind was gekomen aan de Japanse agressie en dat het vreemd was dat de slachtoffers van de bom aandrongen op vrede.”

In The Encyclopedia Americana staat ter verklaring van de reden voor het gebruik van het massavernietigingswapen: „Hij [Harry S. Truman] nam het besluit atoombommen tegen Japan te gebruiken, in de overtuiging dat die snel een eind aan de oorlog zouden maken en mensenlevens zouden sparen.” Hoewel Kenkitji Tomioka, een Japanse journalist die over de chaotische toestanden na de oorlog schreef, niet ongevoelig is voor de gevoelens van slachtoffers van de atoombom, geeft hij toe: „Terugkijkend op de periode tussen maart/april en augustus 1945, toen de operaties om de oorlog te beëindigen een climax bereikten waardoor het lot van de natie in gevaar kwam, kunnen wij niet voorbijgaan aan de rol gespeeld door de twee doses corrigerende medicijnen [atoombommen], speciaal bestemd voor het afkoelen van heethoofden, die werden toegediend aan militaristen die riepen om een uiterste krachtmeting om het vaderland te verdedigen. Zo’n krachtmeting zou de gjokoesai (zich doodvechten in plaats van overgave) van de 100 miljoen inwoners hebben betekend.”

Niettemin vinden degenen die beminden bij de atoomaanvallen hebben verloren en degenen die lijden aan ziekten veroorzaakt door straling, dat hun pijn niet verholpen kan worden door woorden die het afwerpen van de pikadon, of „flits-en-klap” zoals de overlevenden de atoombommen noemden, rechtvaardigen. Hoewel zij zich lang als onschuldige slachtoffers hebben gezien, beseffen sommige overlevenden van de atoombom nu dat zij als Japanners, zoals professor Iwamatsoe vervolgens zei, de „misdaden die zij in hun agressie tegen andere landen in het Aziatische deel van de Grote Oceaan hebben bedreven”, moeten erkennen. In 1990 bood een slachtoffer van de bom ten overstaan van buitenlandse afgevaardigden bij de jaarlijkse antibom-demonstraties in Hirosjima, zijn verontschuldigingen aan voor de Japanse oorlogsmisdaden.

Hadden zij werkelijk redenen om te doden?

In het hart van veel overlevenden en ooggetuigen van Pearl Harbor, Hirosjima en Nagasaki huist een sterke afkeer van oorlog. Terugblikkend vragen sommigen zich af of hun land geldige redenen had om het offer van hun beminden te eisen.

Om de oorlogsgeest aan te wakkeren en het doden te rechtvaardigen, hebben beide zijden ook verbale aanvallen gedaan. De Amerikanen noemden de Japanners „gluiperige Jappen” en slaagden er moeiteloos in, het vuur van de haat en wraak feller te doen branden met de woorden „Denk aan Pearl Harbor!” In Japan werd mensen geleerd dat de Anglo-Amerikanen kitjikoe waren, wat „duivelse beesten” betekent. Velen op Okinawa gingen er zelfs toe over zelfmoord te plegen, liever dan in de handen van „beesten” te vallen. Zo kreeg ook de eerder genoemde jonge Itoko toen er na de Japanse overgave Amerikaanse invasietroepen bij een naburige haven landden, door haar commandant twee doses giftige cyaankali overhandigd. „Word geen speelgoed voor de vreemde soldaten”, beval hij.

Dank zij haar Japans-Hawaiiaanse vrienden verruimde Itoko echter geleidelijk haar zienswijze en ging beseffen dat zowel de Amerikanen als de Britten vriendelijk, beleefd en beminnelijk kunnen zijn. Zij ontmoette George, een in Singapore geboren Ier, wiens vader door de Japanners was gedood. Zij leerden elkaar kennen en trouwden. Zij vormen slechts één voorbeeld van de velen die merkten dat hun ex-vijanden aardige mensen waren. Indien allen de „vijanden” niet bekeken hadden door een bril die getint was door de oorlog maar met hun eigen onbevooroordeelde ogen, hadden zij hen met liefde kunnen overladen in plaats van hen te bestoken met granaten.

Ja, op wederzijds begrip gebaseerde vrede tussen mensen is onontbeerlijk voor wereldvrede. Maar gezien de tientallen oorlogen die er sinds 1945 zijn gestreden, is het duidelijk dat men deze fundamentele les van Pearl Harbor en Hirosjima niet geleerd heeft. Zelfs vrede tussen afzonderlijke mensen is echter niet voldoende om wereldvrede te brengen. Wat is daar precies voor nodig? Dat wordt in het volgende artikel uitgelegd.

[Inzet op blz. 7]

Terwijl de leus „Denk aan Pearl Harbor!” bittere herinneringen oproept bij sommige Amerikanen, herinneren de Japanners zich hun lijden bij de roep „Nooit meer een Hirosjima!”

[Inzet op blz. 8]

Op wederzijds begrip gebaseerde vrede tussen mensen is onontbeerlijk voor wereldvrede

[Illustratie op blz. 7]

Lloyd Barry en Adrian Thompson, zendelingen van het Wachttorengenootschap, voor Hirosjima’s Vredesmonument in 1950

[Illustratie op blz. 8]

Hirosjima in puin na de ontploffing van de atoombom

[Verantwoording]

U.S. Army/Met toestemming van het Japanse Vredesmuseum