Jonge mensen vragen . . .

Wat is er verkeerd aan sarcasme?

’Je bent bijzonder intelligent . . . voor een idioot!’

’Dat is een mooie jurk. Wel jammer dat ze ’m niet in jouw maat hadden!’

’De laatste keer dat ik zulke make-up heb gezien, was in het circus.’

WOORDEN zo scherp als een scheermes kunnen, hoe ze ook bedoeld mogen zijn, diep in iemands gevoel van eigenwaarde kerven. Zelfs als ze als grapje zijn bedoeld, kunnen sarcastische woorden vijanden, gekwetste gevoelens en geruïneerde vriendschappen opleveren.

Het kan echter zijn dat je „talent” voor sarcasme hebt. Vrienden gieren van het lachen om je snijdende geestigheden en kleineringen. Zij sporen en moedigen je aan nog knappere woorden te bedenken. Of het kan zijn dat sarcasme je voornaamste middel tot zelfverdediging is geworden. Gewapend met een scherpe tong verwond en beschadig je iedereen die enige bedreiging voor je welzijn vormt — of voor je ego. Misschien betrap je je er zelfs af en toe op dat je scherpe woorden tegen je ouders of broers en zussen gebruikt.

Sarcasme kan op zijn plaats zijn. In zijn mildere vormen kan het amusant zijn. En soms is sarcasme een middel om diepe emoties uit te drukken. Ja, de bijbel laat zien dat de apostel Paulus, Job en zelfs God zich sarcastisch uitdrukten om uiting te geven aan rechtvaardige verontwaardiging (Job 12:2; Zacharia 11:13; 2 Korinthiërs 12:13). Onaardig of wreed sarcasme is echter niets meer of minder dan gewelddadig, agressief gedrag. Zoals de schrijfster Mary Susan Miller uiteenzet in haar boek Childstress!, is het een soort „gewapende overval”, zij het met „sociaal aanvaardbaarder wapens” dan pistolen of messen.

Niettemin beschouwen velen het maken van een snijdend sarcastische opmerking als gewoon een vorm van humor. Wat is daar dan verkeerd aan?

Niets dan onschuldig vermaak?

„Bij mij op het werk”, zegt Eric, „is iedereen wel eens sarcastisch. Meestal wordt het als een grapje opgevat.” Het is interessant dat in The New York Times wordt bericht: „Psychologen zeggen herhaaldelijk . . . dat mannen enthousiaster op ’agressieve’ humor reageren dan vrouwen.” Jongens in de tienerleeftijd kunnen er dan ook een waar genoegen in scheppen anderen met woorden te plagen, te sarren en te treiteren.

Toegegeven, mild sarcasme kan geestig zijn. Maar als sarcasme gemeen is, kan de snijdende opmerking nog lang nadat het gelach is verstomd pijn doen. (Vergelijk Spreuken 14:13.) Vaak wordt een steekspel met geestigheden een hooglopende ruzie. Een jongeman zei het zo: „Als je diep gegriefd bent door wat iemand heeft gezegd, kun je daarop reageren door het hem betaald te zetten met het pijnlijkste wat je kunt bedenken. Dan is het niet langer een grapje; je probeert de ander echt te kwetsen. En sarcasme kan daarbij een zeer effectief wapen zijn.”

Het Nederlandse woord „sarcasme” is zelfs afgeleid van een Grieks werkwoord dat letterlijk betekent „vlees ergens afrukken zoals honden doen”. (Vergelijk Galaten 5:15.) Net zoals een hond zijn scherpe snijtanden gebruikt om vlees van een bot te rukken, zo kan iemand die sarcastisch is een ander van zijn waardigheid beroven. De Journal of Contemporary Ethnography zegt in verband daarmee: „De essentie van sarcasme . . . is openlijke vijandigheid of verachting.” Het doet er weinig toe of het een rechtstreekse aanval, een subtiele kleinering of een verspreking is. Een onaardige, sarcastische opmerking maakt iemand belachelijk — hij is het slachtoffer.

Met welke gevolgen? De 19-jarige Josh zegt het zo: „Sarcasme kan maken dat je je echt stom voelt.” De aangerichte schade kan echter van veel langere duur zijn. In haar boek Toxic Parents schrijft dr. Susan Forward over de uitwerking van verbaal geweld door ouders: „Ik heb duizenden patiënten gezien [die] een beschadigd gevoel van eigenwaarde hebben opgelopen doordat een ouder . . . ’schertsend’ had gezegd hoe dom of lelijk of ongewenst zij waren.” Denk je dan eens in wat het gevolg zou kunnen zijn als je tegen een vriend, een kennis of een broer of zus wrede sarcastische dingen zegt. Dr. Forward concludeert: „Humor die kleineert, kan uiterst schadelijk zijn.” — Vergelijk Spreuken 26:18, 19.

Het is dan ook geen wonder dat in een boek over de ontwikkeling van kinderen de conclusie werd getrokken: „Sarcasme . . . moet voor altijd uit de menselijke conversatie worden geschrapt. Meestal kwetst het, vaak slaat het diepe wonden en bijna nooit leidt het tot een vruchtbare dialoog.”

Vermijd het overhaast te spreken

Maar als het gebruik van sarcastische taal nu een ingewortelde gewoonte is geworden? Dan is het hoog tijd dat je leert na te denken voordat je wat zegt. De wijze koning Salomo zei: „Hebt gij een man aanschouwd die haastig is met zijn woorden? Er is meer hoop voor een verstandeloze dan voor hem.” — Spreuken 29:20.

Overhaaste woorden kunnen bijzonder vernietigend zijn als ze door gezinsleden gezegd worden. Waarom? „Omdat juist hun meningen voor jou het zwaarst wegen”, legt de 16-jarige Penny uit. Toch worden in het boek Raising Good Children de volgende woorden van de opvoedkundige John Holt geciteerd: „Maar al te vaak reageren gezinsleden op elkaar alle pijn en frustratie van hun leven af die zij op geen ander durven afreageren.” Gezinsleden kennen elkaar zo goed dat zij geneigd zijn onverdraagzaam ten aanzien van elkaars tekortkomingen te zijn; de gemoederen lopen licht hoog op en dan lokt het ene sarcastische woord het andere uit.

Met reden vermaant de bijbel: „In de overvloed van woorden ontbreekt overtreding niet, maar wie zijn lippen in bedwang houdt, handelt beleidvol” (Spreuken 10:19). De 18-jarige Joanne heeft geleerd: „Je moet bedenken tegen wie je het hebt en wat je gaat zeggen voordat je je mond opendoet.” Als je merkt dat je van streek bent, is het beter je gevoelens niet zo snel te uiten. Wacht in plaats daarvan even en vraag je af: ’Is dat wat ik zou willen zeggen wel aardig? Is het nodig? Zal ik later spijt hebben van mijn woorden?’

Door je woorden zorgvuldig af te wegen, kun je voorkomen dat je de gevoelens van anderen kwetst en bespaar je jezelf onnodige schaamte en verlegenheid.

Als jij het slachtoffer bent

Maar als het sarcasme nu tegen jou gericht is, misschien van de kant van vrienden of klasgenoten? Besef voordat je bezwijkt voor de drang met gelijke munt te betalen, dat wij leven in ’kritieke tijden, die moeilijk zijn door te komen’ (2 Timotheüs 3:1-5). Jongeren staan onder hevige druk. In het boek The Loneliness of Children wordt opgemerkt: „Kinderen . . . nemen naar school alle vooroordelen, wrevel, agressiviteit en opgekropte vijandige gevoelens mee die hun thuis zijn bijgebracht.” Zulke vijandige gevoelens vinden vaak een uitlaatklep in wrede woorden.

Die wetenschap kan je helpen de neiging te vermijden met gelijke munt te betalen als je gekwetst wordt. (Vergelijk Spreuken 19:11.) Ze helpt je ook de woorden van de apostel Paulus in gedachte te houden: „Vergeldt niemand kwaad met kwaad” (Romeinen 12:17). Het kost ware zelfbeheersing om iemand die jou met woorden heeft geslagen, ’de andere wang toe te keren’ (Mattheüs 5:39). Maar dat wil niet zeggen dat je helemaal niet moet reageren als sarcastische taal neerkomt op een belediging — of een bedreiging. In het boek Violence wordt door Irwin Kutash, een van de schrijvers, opgemerkt: „Beledigingen waar niet afdoende tegenin gegaan wordt, kunnen verstrekkende gevolgen voor de slachtoffers hebben . . . Deze slachtoffers worden al gauw steeds weer het doelwit.”

Soms kunnen de omstandigheden het dus rechtvaardigen dat je een verbale aanval beantwoordt, niet door terug te slaan met hatelijke woorden, maar door kalm en vreedzaam onder vier ogen met de treiteraar te pratena (Spreuken 15:1). Joanne probeerde dat en zei tegen een klasgenoot: „Ik kon die opmerking die je voor de hele klas maakte niet waarderen. Dat was echt kwetsend.” Het resultaat? Joanne zegt: „Sindsdien heeft hij me gerespecteerd en niets meer gezegd.”

De 20-jarige David wijst echter op nog een bron van kwetsende woorden als hij zegt: „Je ouders worden geacht het meeste van je te houden; toch zijn juist zij het soms die de grievendste opmerkingen maken.” Natuurlijk gebeurt dat vaak in alle onschuld; in een poging je terecht te wijzen, grieven zij je onbewust diep. Waarom niet geprobeerd er met je ouders over te praten en hun te laten weten hoe je je voelt? Misschien zullen zij de volgende keer meer rekening houden met je gevoelens.

Tot slot nog iets: Het helpt als je jezelf niet te serieus neemt. De schrijver Donald W. Ball merkt op: „De kracht van sarcasme . . . ligt in de veronderstelde gevolgen ervan.” Ja, blaas een incident niet buiten alle proporties op door je in te beelden dat je onherstelbare schade hebt geleden door één onaardige opmerking. Behoud je gevoel voor humor!

De beste manier echter waarop je kunt vermijden het doelwit van sarcasme te worden, is te vermijden zelf sarcastisch te zijn. De Gulden Regel luidt: „Alle dingen dan die gij wilt dat de mensen voor u doen, moet ook gij insgelijks voor hen doen” (Mattheüs 7:12). Als je deze regel toepast, kun je het vermijden gebruik te maken — en misschien het doelwit te worden — van grievende, sarcastische taal.

[Voetnoot]

[Illustratie op blz. 18]

Sarcasme kan pijn doen