Ontslagen — De nachtmerrie van de werknemer

„Het was alsof ik een dreun op mijn hoofd kreeg. Ik was totaal van de kaart.” — Hoofd afdeling communicatie, 44 jaar.

„Het is een verschrikkelijke klap voor je zelfvertrouwen. Je voelt je waardeloos.” — Financieel manager, 38 jaar.

„Wat voor economie hebben wij geschapen, die mensen in de bloei van hun leven afdankt?” — Directeur kledingbedrijf, 47 jaar.

WAT hadden deze personen met elkaar gemeen? Zij hadden alle drie de traumatische ervaring meegemaakt ontslagen te worden.

Kijk nog eens naar de leeftijden van deze werknemers. Het waren geen beginnelingen en zij hadden dus vermoedelijk gedacht dat zij enigermate zeker konden zijn van hun baan. En zij waren in wat velen als hun topjaren qua inkomen zouden beschouwen. Maar het einde van hun dienstverband kwam snel en onverwacht. „Ze zeiden me dat ik mijn bureau moest leegruimen en mijn spullen in kon pakken”, vertelde het bovengenoemde hoofd van de afdeling communicatie. „Ik kon gaan, zo maar. Ffffft, weg.”

Wat is er gebeurd?

Economische onzekerheid is niets nieuws. In veel landen zijn periodes van relatieve welvaart altijd gevolgd door recessies of depressies. En de recente economische teruggang die in landen overal ter wereld wordt gevoeld, vóór de oorlog in de Perzische Golf al, heeft duidelijk gemaakt hoe kwetsbaar economieën zelfs na jaren van betrekkelijke welvaart kunnen zijn. Veel mensen beseften, en voor sommige was dat nieuw, dat zij hun baan en hun inkomen niet als iets vanzelfsprekends konden beschouwen.

Het effect van de economische achteruitgang op het personeelsbestand was verbijsterend. Bedrijven zagen zich gedwongen de kosten tot een minimum te beperken, wat vaak leidde tot ingrijpende ontslagen. In de rijkere, geïndustrialiseerde lidstaten van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling waren op een gegeven moment in totaal zo’n 25 miljoen mensen zonder werk.

„Bijna elke dag krijg ik telefoontjes van vrienden bij grote bedrijven die de laan uitgestuurd zijn”, zei een interieurontwerpster. „Bij veel van de bedrijven waarvoor ik werk, gaat nog maar half zoveel om als een jaar geleden.”

Ontslagen hebben er voor de arbeider altijd bij gehoord. Bij de recente economische achteruitgang hebben ook steeds meer mensen met een kantoorbaan hun werk verloren. „Dat zijn de financieel interessante banen,” zei Dan Lacey, redacteur van het bedrijfsorgaan Workplace Trends, „de banen die ons in staat stelden een huis in een leuke buurt te kopen en er twee auto’s op na te houden.”

Veel van die banen zijn de afgelopen jaren verloren gegaan. En de werknemers die ontslagen werden, gingen, zoals Newsweek het uitdrukte, „gebukt onder hypotheken, een jong gezin, hoge lasten en een steeds onzekerder toekomst”.

Wat zijn de gevolgen?

De uitwerking van dit alles is tweeledig: Ontslagen werknemers worden zowel financieel als emotioneel getroffen. De financiële druk is voor de hand liggend. Bij een lager inkomen moet de levensstandaard aangepast worden. En bovendien heeft werkloosheid emotionele gevolgen.

De kijk van jonge mensen op de zekerheid van een baan verandert bijvoorbeeld. Sporadisch werk hebben wordt een normale, aanvaarde levenswijze. In The Wall Street Journal werd opgemerkt dat nu eens wel en dan weer niet werken veel Engelse jongeren tot „blijvende pubers” heeft gemaakt.

Voor degenen die ontslagen worden na jarenlang een vaste baan te hebben gehad, zijn de emotionele implicaties diepgaander. „Als er ontslagen vallen,” zei bedrijfspsycholoog Neil P. Lewis, „betekent dat niet alleen het verlies van een salaris, maar ook het verlies van iets van je zelfbeeld.”

In feite hebben psychologen geconstateerd dat het trauma van een ontslag overeenkomt met het trauma teweeggebracht door de dood van een beminde of door een echtscheiding. De eerste schok maakt plaats voor woede, die vervolgens tot verdriet en dan berusting leidt. „Sommige mensen maken het allemaal in twee dagen door”, zegt Lewis. „Anderen hebben weken en maanden nodig.”

De emotionele tol blijkt ook uit het feit dat de ontslagenen gemakkelijker ten prooi vallen aan alcoholmisbruik en drugs. De wanhoop kan zelfs leiden tot geweld in het gezin of tot een scheiding. „Die gevoelens zoeken een uitlaatklep”, verklaarde Stephen Pilster-Pearson, hoofd personeelsbijstand aan de Amerikaanse University of Wisconsin, „en die wordt natuurlijk onder andere thuis gevonden.”

Een nog tragischer reactie was die van een afgestudeerde van de universiteit in Hong Kong. Hij verkoos na vijf jaar werkloosheid een eind aan zijn leven te maken en wierp zich voor een naderende trein.

Als er banen verloren gaan, is dat dus niet alleen van invloed op de portemonnaie. Het is daarom dringend noodzakelijk verder te kijken dan het financiële aspect van het probleem. Het is een zeer emotionele kwestie en gezinnen moeten de koppen bij elkaar steken en eendrachtig aan een oplossing werken.

[Kader op blz. 5]

Het einde van de economische expansie?

Het afgelopen jaar is er wereldwijd melding gemaakt van vrees voor woelige wateren op de financiële zeeën. Hier volgen enkele voorbeelden:

Frankrijk: „De wereld bereikt het einde van de langste periode van economische expansie die ze ooit gekend heeft. . . . De Europese landen mogen dan, dank zij de uit de Duitse hereniging voortvloeiende oppepper, op korte termijn niet veel te vrezen hebben, maar ze kunnen niet verwachten volkomen buiten schot te blijven. . . . De markten hebben het gevaar zien aankomen.” — Le Monde, Parijs.

Brazilië: Een recessie in de Verenigde Staten zou „onvermijdelijk overslaan en te voelen zijn in de andere geïndustrialiseerde landen en zou, als gevolg daarvan, grotere belemmeringen scheppen voor de groei van de export uit de minder ontwikkelde naties”. — Fôlha de S. Paulo, São Paulo.

Groot-Brittannië: „De Britse economie met haar diepgewortelde inflatie, hoge rentetarieven en trage groei lijkt ook geen erg rooskleurig beeld te bieden.” — Financial Times, Londen.

Canada: „Heel wat minder werkgevers zoeken heel wat minder werknemers.” — The Toronto Star.

Duitsland: „Parallellen met de olieprijs-schok van 1973 zijn reeds te zien . . . evenals tekenen van recessie.” — Neues Deutschland, Berlijn.

Japan: „De grondprijzen zijn nu te vergelijken met een op scherp gestelde bom in het hartje van de wereldeconomie. Als men de bom zou laten exploderen en de grondprijzen zouden dalen, zouden de Japanse banken ineenzakken omdat de door Japanse grond gedekte [leningen] bijna waardeloos zouden worden. Dat zou op zijn beurt een wereldwijde recessie ontketenen.” — Australian Financial Review, Sydney.

Het einde van de Golfoorlog begin 1991 bracht echter een herleving van de hoop op een keer ten goede in de economische activiteit overal ter wereld. Niettemin is het duidelijk dat nationale economieën inderdaad kwetsbaar zijn, vooral gezien de enorme schuldenlast waaronder veel landen al gebukt gaan.