Een nieuw tijdperk voor joden en christenen?
„Er komt een einde aan de vervolging als de paus de synagoge betreedt.” — Joods spreekwoord.
OP DE 13de april 1986 werd Johannes Paulus II de eerste roomse paus in de geschiedenis die een joods huis van aanbidding betrad. Onder donderend applaus verzekerde de paus nogmaals dat de Katholieke Kerk „de haat, vervolgingen en uitingen van antisemitisme betreurt waarvan de joden ooit en door wie ook het mikpunt zijn geweest”. Hij zei dat zijn ’bezoek was bedoeld om oude vooroordelen te overwinnen en tot een vollediger erkenning te komen van het gemeenschappelijke geestelijke erfgoed dat joden en christenen verbindt’.
De afgelopen jaren hebben andere godsdiensten van de christenheid eveneens getracht de eeuwenoude breuk tussen hen en de joden te helen. In juni 1987 publiceerden de presbyteriaanse kerken in de Verenigde Staten een document waarin zij hun berouw kenbaar maakten over de lange betrokkenheid van de kerk bij „anti-joodse opvattingen en acties”. Vlak na die stap nam de United Church of Christ een eigen resolutie aan. Daarin werd verklaard dat „het judaïsme niet vervangen is door het christendom” en dat „Gods verbond met het joodse volk niet opgeheven is”.
De christenheid en de Holocaust
Wat schuilt er achter deze opmerkelijke stappen? Niets minder dan een poging van de zijde van de christenheid om zich te distantiëren van de nazi-Holocaust. In de jaren die onmiddellijk op de Tweede Wereldoorlog volgden, probeerden de meeste kerkelijke leiders er stilzwijgend aan voorbij te gaan dat de verschrikkingen van de Holocaust waren bedreven door belijdende christenen. Maar de implicaties van dit verontrustende feit ontgingen het joodse volk niet.
Toen de jaren verstreken, begonnen overlevenden van de Holocaust hun stem te laten horen. Boeken, tijdschriften en films confronteerden de wereld rechtstreeks met de gruwelen van het concentratiekamp. Ook de strijd om het bestaan die de staat Israël voerde, vestigde de aandacht van de wereld op het jodendom. Als gevolg daarvan wordt de christenheid steeds heviger onder vuur genomen. Zo schreef G. Peter Fleck in The Christian Century: „Er is iets verschrikkelijk mis met . . . een godsdienst en een beschaving die zoiets gruwelijks [als de Holocaust] hebben kunnen veroorzaken en tolereren. En er moet iets mis zijn met een kerk die tijdens die verschrikking nagenoeg totaal het stilzwijgen heeft bewaard en zo goed als niets heeft ondernomen.”
Joodse leiders zijn het daarmee eens. Rabbijn Stuart E. Rosenberg stelt de vraag waarom na de Tweede Wereldoorlog ’zo weinig kerken of hun leiders inzagen dat er verband bestond tussen het al uit het verre verleden daterende en niet-aflatende christelijke anti-judaïsme en het eindprodukt van het nazisme — de weloverwogen moord op een derde van het joodse volk’. Hij merkte op dat veel kerklidmaten „zich van den domme hielden of, erger nog, onbewogen de ondergang van de zes miljoen in Hitlers Europa aanvaardden als een straf van God vanwege de ’verwerping door de joden van Jezus’”. — The Christian Problem.
En Elie Wiesel zegt in zijn boek A Jew Today: „Hoe is het te verklaren dat noch Hitler noch Himmler ooit door de kerk werden geëxcommuniceerd? Dat Pius XII het nooit nodig, om niet te zeggen onvermijdelijk, heeft geacht Auschwitz en Treblinka te veroordelen? Dat de S.S. voor een groot deel uit gelovigen bestond die hun christelijke banden tot het einde in ere hielden? Dat er beulen waren die tussen de afslachtingen gingen biechten? En dat zij allemaal uit christelijke gezinnen kwamen en een christelijke opvoeding hadden genoten?”
Het is dus geen wonder dat kerkelijke leiders zich gedwongen hebben gezien hun houding tegenover het judaïsme te herwaarderen. Er is in de christenheid dan ook een nieuwe theologie in opkomst waarin joden niet langer worden betiteld als ’moordenaars van Christus’ of ’een vervloekt volk’, maar waarin hun erkenning en waardigheid wordt toegedacht. Er wordt zelfs geopperd dat christendom en judaïsme misschien dienen als ’verschillende wegen die naar God leiden’.
Het begin van een „nieuw tijdperk”?
Deze ontwikkelingen zijn door sommigen toegejuicht als het begin van „een heel nieuw tijdperk in de relaties” tussen joden en christenen. Rabbijn Leon Klenicki verklaarde zelfs dat joden nu moeten „nadenken over de betekenis van Jezus en de taak van het christendom als middel om de hele mensheid tot God te brengen”. Hij voegde eraan toe: „Misschien verlangt God een samenwerkingsverband van ons.” — The New York Times, 24 juli 1988.
Maar niet iedereen is zo optimistisch. Behoudende theologen in de christenheid zien de nieuwe vrijzinnige kijk op het judaïsme als een prijsgeven van de fundamentele christelijke leer. Veel joodse leiders staan eveneens sceptisch tegenover de nieuwe pogingen tot toenadering en zien ze als vaag en tegenstrijdig of als eenvoudig een nieuwe verpakking voor het oude spel: proberen joden te bekeren.
Joodse leiders geloven dat, wil men werkelijk tot overeenstemming komen, de christenheid haar vroegere antisemitische beleid in niet mis te verstane bewoordingen moet afzweren, met inbegrip van haar rol in de Holocaust. Zij eisen dat de kerkleiders volledig afrekenen met het denkbeeld dat de joden verantwoordelijk zijn voor de dood van Jezus. Zij willen dat het judaïsme wordt erkend als een volwaardig middel tot redding, niet louter als een inleiding tot het christendom. Zij willen dat de christenheid alle pogingen om joden te bekeren staakt. En ten slotte eisen velen dat de christenheid de staat Israël alle erkenning en steun verleent.
Maar zoals het volgende artikel duidelijk zal maken, zou er zelfs als er zulke buitengewone stappen werden gedaan, nog een gapende kloof blijven.
[Illustratie op blz. 4]
De christenheid kan haar rol in de Holocaust niet ontkennen
[Verantwoording]
Bundesarchiv Koblenz