De schoenenmode ten voeten uit

HEBT u de laatste tijd nog in de etalage van een schoenenzaak gekeken? Of het nu uw smaak is of niet, één ding is zeker: De variatie in schoenen, vooral in damesschoenen, lijkt eindeloos.

Elk jaar worden er alleen al in de Verenigde Staten zo’n 200.000 nieuwe ontwerpen voor schoenen gemaakt en hetzelfde aantal, zo niet meer, wordt door Europese ontwerpers bedacht. Maar ongeveer de helft ervan haalt de markt helemaal niet en van de resterende helft worden er slechts zo’n 25.000 winstgevend. Dat is niettemin een verbijsterend aantal. Geen wonder dat schoenen kopen voor sommigen zo’n opwekkende belevenis is maar voor anderen een vermoeiende bezoeking.

Variaties op enkele basisthema’s

Hoe u ook denkt over de eindeloze opeenvolging van trends in de schoenenmode, kunt u zich voorstellen dat al die duizenden schoenmodellen in feite variaties zijn op slechts enkele basistypen?

De bijgaande illustraties zullen u een goed beeld geven van de zeven basistypen: molière, laars, pump, klomp, muil, sandaal en mocassin. Ook al worden wij elk jaar overspoeld met duizenden nieuwe modellen — en modebewuste mensen gaan er prat op de mode op de voet te volgen — het blijft een feit dat er de afgelopen 350 jaar, na de molière, geen enkel nieuw basistype meer is geïntroduceerd. De oudste basistypen, zoals de sandaal en de mocassin, dateren van letterlijk duizenden jaren her.

Tegenwoordig overtreffen de damesschoenen de herenschoenen verre in variatie en kwantiteit. Toch zijn alle zeven basistypen oorspronkelijk door en voor mannen ontworpen. Natuurlijk zijn het uiterlijk, de uitvoering en het materiaal in de loop van de eeuwen aanzienlijk veranderd, maar vanuit deze enkele basisstijlen zijn de duizenden variaties in modethema’s ontwikkeld, zodat iedereen ongeacht zijn smaak en levensstijl iets van zijn gading kan vinden. Hoe zijn deze zeven basisstijlen echter ontstaan?

Iets over de basistypen

De molière is de meest recente van de zeven typen. Het model van de schoen is min of meer ontleend aan de mode uit de tijd van de Franse blijspelschrijver Molière, die leefde van 1622–1673. De laars, die aan de molière voorafging, begon als een tweedelig model met een schoen van onderen en een schacht van boven. Eén theorie wil dat omdat de laars er enigszins als een emmer uitzag, de Fransen er de naam butt aan gaven, wat „wateremmer” betekende. Dat woord veranderde geleidelijk in boute, en toen de Engelsen in de 11de eeuw deze stijl van de Normandiërs overnamen, noemden zij de laars boot.

De huidige pump is een stijlvolle, laag uitgesneden schoen met een gladde neus, dunne zool en hoge hak. Hij is klaarblijkelijk in de tijd van Elizabeth I van Engeland in zwang geraakt. Sommigen veronderstellen dat de pump oorspronkelijk gedragen werd door de livreiknechten op koetsen, die met hun voeten pompend de rempedalen van de koets moesten bedienen. De pump ontwikkelde zich geleidelijk tot een damesschoen en werd een populair model dat bij officiële, deftige en galagelegenheden werd gedragen. Met het oog daarop denken sommige deskundigen dat de naam is ontleend aan het Franse woord pompe, dat „pracht, praal, staatsie, vertoon” betekent.

Van nog vroegere datum is de klomp. De eerste klompen werden uit hout gesneden. Ze werden gedragen door boeren en arbeiders omdat het vervaardigen ervan goedkoop was. Tegenwoordig dragen veel mensen graag klompen met een leren bovenstuk dat bevestigd zit op een onderstuk van hout of ander materiaal. Net zomin als de klomp heeft de muil een hiel, maar de muil is wel veel verfijnder en wordt meestal binnenshuis gedragen. Het ontwerp is wel teruggevoerd op de moeloe van de Soemeriërs, een soort slof waar de voet gemakkelijk in schoot of een platte slipper. De moderne versie is voorzien van een hak en is een populaire schoen geworden.

De oudste van de zeven basistypen zijn de sandaal en de mocassin. Van die twee werd de sandaal het meest gedragen; dat was het gebruikelijke schoeisel in bijbelse tijden. Het was gewoon een stuk hout of leer dat met banden rond de voet werd vastgemaakt. De mocassin daarentegen werd bekend door de Noordamerikaanse Indianen; zij gaven er de naam aan, die eenvoudig „voetbedekking” betekent.

Denkt u dat u de volgende keer dat u een paar schoenen ziet, kunt onderscheiden welk van de zeven typen het is? Op het eerste gezicht zal het misschien niet zo eenvoudig lijken. Dit komt doordat de basistypen in de loop van de jaren zo sterk aangepast zijn aan de veranderende smaak en mode. Maar bij nader onderzoek zult u het herkennen. Trimschoenen bijvoorbeeld zullen misschien niet lijken op een van de zeven basistypen, maar het zijn niets anders dan molières gemaakt van andere materialen. Een damesschoen met open hiel is in feite een muil met bandjes, en een loafer is eigenlijk een mocassin met een steviger zool.

Hoe schoenenmodes in zwang kwamen

Honderden jaren lang was de schoenenmode strikt het domein van rijken en aristocraten. Voor het gewone volk waren schoenen schoenen — bedekking en bescherming voor de voeten — en was doelmatigheid het voornaamste; hoe ze er uitzagen was iets waaraan weinig aandacht werd geschonken. Het hele idee van modieuze schoenen en de handel erin zoals wij die thans kennen, is van zeer recente oorsprong.

Eén factor die een bloeiende handel in schoenen in de weg stond, was dat schoenen eeuwenlang met de hand werden gemaakt. Het kostte tijd om ze te maken en ze waren duur. De meeste mensen konden het zich niet veroorloven zich een nieuw paar schoenen aan te schaffen als zij daar behoefte aan voelden. In dat alles kwam in de Verenigde Staten verandering door de invoering van machines voor de schoenenfabricage in het midden van de vorige eeuw. Van de ene dag op de andere werd een ambacht een industrie. Schoenen werden nu niet alleen alom verkrijgbaar maar werden ook beter betaalbaar. Er waren echter nog twee gebeurtenissen nodig voordat de schoenenmode ruim baan kreeg: het aannemen van de Volstead Act van 1919 (ook bekend als de Drooglegging) en de ondertekening in 1920 van het amendement op de Amerikaanse grondwet waarbij vrouwen het kiesrecht werd toegekend.

Deze gebeurtenissen brachten snelle en ingrijpende veranderingen in de Amerikaanse samenleving teweeg. De drooglegging leidde tot nieuwe vormen van amusement, dansen en muziek. De vrouwen met hun pasverworven vrijheid haalden hun hart op aan deze zogeheten emanciperende activiteiten en deden mee aan alles wat nieuw en anders was. Niet alleen de cosmetica, kortere rokken en nieuwe kapsels waren interessant, ook de schoenenmode kreeg volop aandacht. In die periode lieten jonge vrouwen opzettelijk na hun schoenen vast te gespen. Als zij liepen, „flapten” hun schoenen luid en uitdagend, waardoor de aandacht werd gevestigd op de vrouwen en hun streven. Daaraan ontleende die tijd in Engelssprekende landen de naam „Flapper Age”.

Door dit alles ontstond er een enorme vraag naar elegante en betaalbare schoenen. Dit en de nieuwe technieken en materialen die in de schoenenindustrie werden toegepast, maakten de schoenenmode tot wat ze nu is. Thans is modieus schoeisel voor het eerst in de geschiedenis niet langer het privilege van de rijken en machtigen maar ligt het binnen het bereik van bijna iedereen.

Verrassend is, dat in weerwil van alles wat er de afgelopen eeuwen over de schoenenmode te doen is geweest, de zeven basistypen in hoofdzaak onveranderd zijn gebleven. Niettemin getuigen de eindeloze verscheidenheid en de duizenden modellen en uitvoeringen waarin schoenen thans verkrijgbaar zijn, van de vindingrijkheid van de mensen in de schoenenbranche. Deze grote verscheidenheid laat ook zien dat smaken en modes zulke kortstondige dingen zijn, dat men gemakkelijk ten prooi valt aan de grillen van degenen die daarin toonaangevend zijn.

[Kader op blz. 26]

Oude schoenenverhalen

◻ Om van hun hoofdpijn af te komen, verbrandden de Egyptenaren vroeger een sandaal en ademden dan de rook in.

◻ Sommige van de eerste Amerikaanse kolonisten hadden de gewoonte om bij maagpijn te gaan liggen en een paar zware laarzen op hun buik te zetten.

◻ Er was een tijd dat een Arabische man zijn huwelijk kon ontbinden door eenvoudig de schoenen van zijn vrouw naar buiten te gooien, zo ongeveer alsof hij een versleten paar slippers afdankte.

◻ Het bekendste schoenenverhaal is ongetwijfeld het sprookje van Assepoester. Er worden overal ter wereld versies van dit verhaal verteld, wel honderden, en de oudste gedrukte versie is de Chinese. Ze werd in de negende eeuw opgetekend, zo’n 800 jaar vóór de populaire westerse versie.

[Illustraties op blz. 26]

Sandaal

Pump

Laars

Klomp

Molière

Muil

Mocassin