Uilen — Toegerust om ’s nachts te leven

UILEN zijn er overal — bijna overal. Ze worden in elk werelddeel aangetroffen, behalve in Antarctica. Hun grootte varieert van die van een mus tot die van een arend. De kleinste zijn de kabouter- en de dwerguil; veel groter zijn de oehoe van Eurazië en de Amerikaanse oehoe, de baarduil en de opvallend mooie sneeuwuilen van de noordpoolgebieden. Zo’n 140 soorten leven wijd en zijd verspreid in zeer uiteenlopende woongebieden als graslanden, prairies, woestijnen, moerassen, dichte bossen, regenwouden en de toendra’s in het noordpoolgebied. Hun menu is al even gevarieerd als hun woongebied: wormen, insekten, kikkers, knaagdieren, kleine vogels en vissen.

Met zijn grote kop en zijn grote ronde, oranje of gele ogen, die allebei strak naar voren kijken uit een schijfvormige krans van uitstaande veren, ziet meneer Uil er heel wijs uit. Geen wonder dat hij de wijze oude uil wordt genoemd. Die indruk van wijsheid komt ten dele door de grote ogen, die met zo’n vaste en onbeweeglijke blik kijken. Die vaste blik is echter niet toe te schrijven aan diepe meditatieve vermogens — uilen kunnen hun ogen niet in de oogkassen laten rollen of draaien. Niettemin werd vanaf oude tijden de uil als een wijze vogel beschouwd — het was de heilige vogel van Pallas Athene, de Griekse godin van de wijsheid.

Niet alle uilen stralen echter zo’n wijsheid uit. De kleine kabouteruil is niet zo’n indrukwekkende verschijning als de Amerikaanse oehoe, en het konijnuiltje evenmin. Kabouteruilen leven in woestijngebieden en nestelen in de holten die door spechten in de reusachtige kandelaarcactussen uitgehakt zijn. Ze hebben een flink stemvolume voor zulke kleine vogels, en als een mannetje en vrouwtje duetten zingen — als het zingen genoemd mag worden — klinkt het als het janken en keffen van jonge hondjes.

Konijnuiltjes leven in de holen van prairiehonden of grondeekhoorns en vaak ziet men ze op en neer wippen op aardhopen of op de palen van een omheining zitten. Als de nestvogels in het hol zich bedreigd voelen, laten ze een uitzinnig gesis horen dat sprekend lijkt op het waarschuwingssignaal van de ratelslang. Dat beneemt ongewenste bezoekers de moed naar binnen te gaan.

Velen denken dat uilen overdag niet zo goed kunnen zien. Zij denken ook dat uilen goed kunnen zien in het donker. Maar zij hebben op beide punten ongelijk. Uilen hebben bijzonder goede ogen. Overdag is hun gezichtsvermogen uitstekend. ’s Nachts zijn hun prestaties ook niet gering. De nachtuilen — en de meeste zijn dat — hebben een netvlies dat overvloedig bezet is met staafjes zodat ze bij het flauwste licht kunnen zien. In zo’n omgeving vangen hun ogen het zwakke licht honderdmaal beter op dan de onze. Maar in volslagen duisternis zouden ze evengoed blind kunnen zijn. Een onderzoeker strooide eens in een totaal donkere kamer dode muizen op de vloer en zette er uilen in. Die uilen vonden geen enkele muis.

Als oren ogen worden

Toen er echter een kerkuil (blz. 15) in een volslagen donkere kamer werd gezet met bladeren op de vloer en levende muizen die daartussen rondscharrelden, ving hij die allemaal. Dezelfde prestatie had door andere nachtuilen geleverd kunnen worden, maar de kerkuil is er beslist een specialist in. In totale duisternis worden zijn oren zijn ogen. Kerkuilen kunnen met hun oren nauwkeuriger bepalen waar een geluid vandaan komt dan enig ander landdier dat is bestudeerd.

Als wij naar een heel zwak geluid willen luisteren, keren wij ons oor naar de geluidsbron en houden soms een hand gebogen achter ons oor om de geluidsgolven op te vangen en ze naar onze gehooropening te geleiden. De kop van de kerkuil is dusdanig ontworpen dat dit automatisch gebeurt, en uiterst zwakke geluiden die voor ons niet waarneembaar zijn, worden met gemak gehoord. In het door World Book uitgegeven Science Year 1983 wordt uitgelegd: „De gevoelige gehoorzin van de kerkuil is grotendeels toe te schrijven aan het geluid-opvangend vermogen van de sluier — de krans van stijve, dicht opeengepakte veertjes die een hartvormige rand rond het gezicht vormen. . . . Als een hand die achter een oor gekromd wordt, vangt het grote oppervlak van de sluier geluid op en geleidt dat de gehooropeningen in.”

De gehoorvoorzieningen houden niet op bij de sluier van de kerkuil. Er is nog een ’gekromde hand’ beschikbaar om het geluid naar de gehooropening te geleiden. In Science Year 1983 wordt die als volgt beschreven: „Het roze flapje dat over de gehooropening van de kerkuil ligt, heeft qua bouw veel weg van het uitwendige oor van de mens. Veertjes op de buitenkant van het oorflapje en in de sluier achter het oor dienen als gekromde handen om het geluid als het ware via een trechter de opening in te geleiden.”

Dit oorflapje is echter niet zo maar een ’gekromde hand’ om het geluid-opvangend vermogen van de sluier te versterken. Samen met de sluier is het speciaal ontworpen om een geheel nieuwe dimensie toe te voegen aan het vermogen van de kerkuil om te bepalen waar een geluid vandaan komt. De gehooropeningen in de schedel van de kerkuil zijn symmetrisch, dat wil zeggen, de rechter- en de linkergehooropening liggen precies tegenover elkaar in de schedel. De uitwendige delen van het oor zijn echter niet symmetrisch. Zowel het rechteroorflapje als de rechter uitwendige gehooropening staan lager en naar boven, terwijl het linkeroorflapje en de linker uitwendige gehooropening hoger en naar beneden staan. Vandaar dat het rechteroor, met zijn naar boven gerichte oorflapje en opening, gevoeliger is voor geluiden die van boven komen, terwijl het linkeroor, met zijn naar beneden gerichte oorflapje en opening, gevoeliger is voor geluiden van beneden. Als het geluid in het rechteroor intenser is, weet de uil dat de geluidsbron zich boven hem bevindt; is het intenser in het linkeroor, dan is de geluidsbron beneden.

Insgelijks wordt als de geluidsbron zich meer in horizontale dan in verticale richting bevindt en eerder door het rechteroor dan door het linkeroor wordt gehoord, onmiddellijk bespeurd dat ze van rechts komt; wordt het geluid het eerst door het linkeroor gehoord, dan wordt bespeurd dat het van links komt. De kop van de uil is klein, en dus ligt er tussen de tijdstippen waarop het geluid de verschillende oren bereikt, slechts een minimaal verschil; het is een kwestie van microseconden (een microseconde is een miljoenste seconde). De richtingsreactie van de uil op geluid is onmiddellijk — binnen een honderdste van een seconde keert het gezicht van de uil zich naar de geluidsbron. Zijn vermogen om de aanwijzingen, waarbij het om onderdelen van een seconde gaat, ogenblikkelijk te verwerken, is essentieel voor het exact bepalen van de positie van de geluidsbron.

Zoals reeds gezegd zijn de ogen van de uil nagenoeg onbeweeglijk. Dit is echter geen ontwerpfout. De uilehals is zo flexibel dat sommige uilen hun kop wel 270 graden kunnen draaien, zodat ze zelfs vlak achter zich kunnen kijken. Bovendien is het een pluspunt dat de ogen niet kunnen bewegen. Het betekent dat iedere keer dat de uil een geluid hoort en zijn kop naar de bron ervan draait, zijn ogen automatisch in die richting gaan. Hij ziet de bron van het geluid een honderdste seconde nadat hij het heeft gehoord.

Vleugels voorzien van geluiddempers

De veren van de meeste vogels maken geluid als ze bij het vliegen door de lucht gaan. De veren van uilen niet; die zijn speciaal ontworpen voor de stilte. Ze zijn zacht en donzig en voelen fluwelig aan, zodat de wind geen geluid maakt als hij eroverheen gaat. De slagpennen hebben geen rechte, harde rand zoals die bij de meeste vogels, die een geruis veroorzaken als ze de lucht bij het vliegen verplaatsen. De baardjes aan de veren van de uil zijn ongelijk van lengte, zodat ze zachte franjeranden hebben die geen geluid maken als ze door de lucht zwiepen.

Met deze geruisloosheid is het echter gedaan als uilen met elkaar praten — met gekras, geschreeuw, gefluit, snavelgeklik en geklapwiek onder het vliegen. Sommige onderzoekers noemen deze geluiden uilezang, en misschien klinken sommige van de klanken de uilen wel als gezang in de oren, daar ze een rol spelen bij de hofmakerij tussen paartjes.

Hoewel ze oorspronkelijk niet voor dat doel geschapen zullen zijn, zijn uilen thans waardevol voor de bestrijding van insekten en knaagdieren. Vooral de kerkuil wordt als een vriend van de boer beschouwd, daar hij zijn velden ontdoet van muizen en ratten en ander ongedierte dat zich aan zijn gewassen te goed doet. Hier en daar worden uilen aangemoedigd door speciale „uilegaten”, waardoor ze gemakkelijk toegang hebben tot boerderijen en schuren. In Maleisië hangen oliepalmplanters nestkasten voor kerkuilen op — en dat is geen kwestie van liefdadigheid. Het paartje dat er woont, betaalt huur, want het bevrijdt de boer jaarlijks van wel 3000 ratten die anders van zijn gewas zouden hebben gegeten. En de kerkuilen zijn prachtig om te zien. Ze behoren tot de mooiste vogels die wereldwijd voorkomen en hun hartvormige gezicht is een van de interessantste koppen die de natuur kent.

Als u denkt aan de grote gele ogen die het zwakste licht opvangen, de oren die het minste gerucht uit elke richting horen en de slagpennen die geruisloos door de lucht glijden, dan moet u wel vol bewondering zijn voor deze nachtuilen, die zo doelmatig geschapen zijn om ’s nachts te leven.

[Illustraties op blz. 16, 17]

Links en boven: Amerikaanse oehoe met jong

Rechts: Konijnuiltje

Uiterst rechts: Kabouteruil