Andere tijden, andere waarden

„EEN stelsel van regels waaraan iemand zich in zijn privé-leven en zijn maatschappelijk leven houdt (of behoort te houden).” Dat is de definitie die de Franse Encyclopædia Universalis van het woord „moraal” geeft.

Deze definitie geldt in feite voor iedereen: voor de gelovige die zich aan de beginselen van zijn godsdienst houdt, en voor de mens die geen enkel ethisch stelsel en geen enkele godsdienst aanhangt maar bepaalde principes heeft waardoor hij zich laat leiden. Zelfs de anarchist, die beweert dat hij „noch God noch meester” heeft, heeft zijn waarden gekozen, al is het maar het recht om zijn eigen beslissingen te nemen.

Maar wat is de grondslag voor deze waarden? Waarop zijn zulke morele keuzen gebaseerd? Veranderen ze in de loop der tijd?

Verschillende waarden uit het verleden

„Spartaans” is een woord dat in veel talen wordt gebruikt ter aanduiding van gebrek aan comfort. De term heeft betrekking op de hardvochtige manier waarop jonge burgers van de oude Griekse stad Sparta werden opgevoed. Zij werden op jeugdige leeftijd van hun ouders gescheiden en moesten onvoorwaardelijke gehoorzaamheid leren. Het doel van deze opvoeding was, modelsoldaten van hen te maken.

Andere volken hielden zich aan andere waarden. Zo had het oude Israël het wetsstelsel dat God aan Mozes had gegeven. Die wetten omvatten voedselvoorschriften en bepalingen op fysiek, moreel en geestelijk gebied. De Israëlieten moesten Jehovah God, en hem alleen, aanbidden.

Wat de seksuele moraal betreft, in de Mozaïsche wet werden hoererij, overspel, homoseksualiteit en bestialiteit streng veroordeeld. Het doel ervan was, de Israëlieten afgezonderd te houden van hun buren, niet alleen in religieus maar ook in moreel opzicht. Dit omdat veel van de volken rondom Israël een ontaarde, schadelijke seksaanbidding beoefenden, waartoe ook tempelprostitutie door mannen en vrouwen behoorde. Sommigen offerden zelfs hun eigen kinderen aan hun valse goden.

In de eerste eeuw G.T. gelastte een besluit van het concilie van christelijke apostelen en ouderlingen in Jeruzalem de christenen, in hoofdzaak dezelfde seksuele moraal aan te houden als de joden, en zich dus ’te onthouden van hoererij’. Volgens Vigouroux’ Dictionnaire de la Bible was dit voorschrift uitermate waardevol, daar hoererij onder de heidenen van die tijd algemeen gebruikelijk was. — Handelingen 15:29.

Het verschil in morele maatstaven is heel de geschiedenis door gebleven, met beurtelings periodes van verdraagzaamheid en van strengere ethische regels. Homoseksualiteit, in de middeleeuwen fel veroordeeld, werd tijdens de renaissance in Europa min of meer getolereerd. Toen Calvijn zich tijdens de Reformatie in het Zwitserse Genève vestigde, markeerde dat het begin van een periode van onverbiddelijke morele gestrengheid. Zo’n 200 jaar later echter werden de voorheen verworpen waarden door de Franse Revolutie gewettigd. Daarmee deed een nieuwe „morele vrijheid” haar intrede en werd het gemakkelijker een huwelijk te laten ontbinden.

De tegenwoordige uiteenlopende morele waarden

Tegenwoordig huldigen mensen, zelfs binnen hetzelfde cultuurgebied, uiteenlopende morele maatstaven. Er zijn er die strikte morele regels voorstaan, terwijl anderen voorstanders zijn van morele „vrijheid”.

Normenstelsels veranderen snel. „Voor de meeste Fransen is overspel een nauwkeurig bepaald begrip. Het is negatief en in strijd met de goede moraal”, zegt het Franse boek Francoscopie. Dezelfde bron merkt echter op dat veel anderen „ontrouw in het huwelijk niet langer bezien als een escapade maar als een recht, een recht dat geen twijfel mag oproepen aan de wederzijdse liefde van een echtpaar, maar die integendeel zelfs moet verrijken en versterken”.

Abortus is een ander terrein waarop de ethische waarden snel veranderd zijn. Hoewel in sommige landen nog steeds een misdrijf, wordt abortus in andere getolereerd — geëist zelfs. Het is interessant op te merken dat de Franse Academie der Geneeskunde abortus als een misdrijf beschouwde tot de legalisatie ervan in 1974. Tegenwoordig beschouwen veel Fransen abortus als moreel aanvaardbaar.

Waarop is die moraal echter gebaseerd? Moeten onze morele waarden slechts betrekkelijk zijn en naar gelang de omstandigheden veranderen?

De mens heeft zijn eigen morele waarden vastgesteld

In de loop der eeuwen hebben filosofen veel denkbeelden geopperd in een poging die vragen te beantwoorden. Sommigen hebben een ’universeel normenstelsel’ voorgesteld maar kunnen het er niet over eens worden wiens definitie van die normen de maatstaf moet zijn.

Anderen waren van mening dat een zich bekommeren om de medemens het richtsnoer dient te zijn voor iemands gedrag. Maar het is heel goed mogelijk dat wat de een als zodanig beschouwt, door een ander niet zo wordt bezien. Om een voorbeeld te noemen: eeuwenlang hebben veel slaveneigenaars hun slaven gevoed en gehuisvest en gevonden dat zij zich om hen bekommerden, terwijl de slaven vonden dat als hun eigenaars zich werkelijk om hen bekommerden, zij hen moesten vrijlaten.

Het lijdt geen twijfel dat de grote verscheidenheid van vaak strijdige denkbeelden die filosofen er over morele waarden op na hebben gehouden, veel mensen in verwarring heeft gebracht. Hun denkbeelden hebben niet geleid tot een algemeen aanvaarde morele maatstaf en hun filosofieën hebben de mensheid evenmin vrede en eenheid gebracht. Hun talrijke en strijdige denkbeelden hebben een groeiend aantal mensen hoogstens doen concluderen dat iemands persoonlijke morele maatstaf even goed is als die van de „deskundigen”.

Daarom huldigen velen thans de zienswijze van de Franse filosoof Jean-Paul Sartre, die vond dat de mens op het gebied van morele kwesties zelf moet beslissen. Deze denkwijze is zelfs door veel kerkgangers overgenomen. Katholieke autoriteiten bijvoorbeeld maken zich zorgen omdat veel katholieken zich niet langer aan de kerkelijke leer inzake kwesties van seksuele aard houden en door de kerk veroordeelde voorbehoedmiddelen gebruiken.

De les die de geschiedenis leert, is dat mensen allerlei morele gedragsregels hebben vastgesteld, maar dat die gedragsregels na verloop van tijd werden aangevochten, veranderd of vergeten. De eerder in dit artikel genoemde bijbelse beginselen zijn echter niet onderhevig aan de grillen van filosofen of aan veranderingen in de samenleving. Welke waarde hebben zulke bijbelse beginselen in deze tijd? Is het mogelijk zich eraan te houden?

[Inzet op blz. 7]

’ONTROUW IN HET HUWELIJK WORDT NIET LANGER BEZIEN ALS EEN ESCAPADE MAAR ALS EEN RECHT’