Begrafenis voor een voormalige god

Door Ontwaakt!-correspondent in Japan

Na meer dan 62 jaar geregeerd te hebben, stierf op 7 januari jl. de Japanse keizer Hirohito. Hij was 87 jaar. Vertegenwoordigers van 164 landen woonden zijn begrafenis op 24 februari bij. Niettemin was de beslissing of zij de begrafenis al dan niet zouden bijwonen, velen zwaar gevallen. Waarom? En wat heeft de dood van Hirohito te maken met de vraag op onze omslag: Is uw God een levende God?

„KEIZER HIROHITO werd als een levende godheid beschouwd”, merkte Japan Quarterly eerder dit jaar op. De Kodansha Encyclopedia of Japan vermeldt hem als de 124ste menselijke afstammeling van de zonnegodin Amaterasoe Omikami, die als de „opperste godheid van het sjintoïstische pantheon” wordt aangeduid.

Toen Japanse soldaten werd gevraagd hun leven te geven voor deze „levende godheid”, deden zij dat dan ook met een verbijsterend vuur. Er waren tijdens de Tweede Wereldoorlog geen fellere strijders dan de Japanse fanatici die voor hun god, de keizer, vochten.

De Japanners waren echter niet opgewassen tegen de overmachtige geallieerde strijdkrachten en verloren de oorlog. Nog geen vijf maanden later, op 1 januari 1946, liet Hirohito de natie in een historisch edict weten, dat hij „het verkeerde idee dat de Keizer goddelijk is”, afwees. Hij zei dat „louter legenden en mythen” verantwoordelijk waren geweest voor dat geloof.

Miljoenen Japanners waren diep geschokt. Ruim 2600 jaar was de keizer als een godheid beschouwd!a En nu zou hij geen god zijn? Deze man, die eens zo hoog verheven was dat mensen niet eens hun ogen opsloegen om naar hem te kijken, zou geen godheid zijn? Het was niet gemakkelijk het langgekoesterde geloof te laten varen dat de keizer goddelijk was. Ja, verscheidene voormalige keizerlijke Japanse soldaten pleegden, krachtens een eeuwenoude traditie, zelfmoord toen zij hoorden dat Hirohito overleden was.

Wie was deze Hirohito echter? En wat heeft zijn rol in de geschiedenis zo controversieel gemaakt? Toen op 24 februari 1989 de stoet met de baar waarop zijn kist stond het keizerlijk paleis in Tokio verliet en op weg ging naar het Sjinjoekoe-Gioenpark voor de staatsbegrafenis, waren miljoenen televisiekijkers en zo’n 200.000 toeschouwers die langs de kant van de weg stonden, in de gelegenheid over die vragen na te denken.

De persoon en zijn regering

Hirohito, wat „Ruimdenkende welwillendheid” betekent, was de naam die de zoon van keizer Taisjô bij zijn geboorte op 29 april 1901 kreeg. Bij de dood van zijn vader op eerste kerstdag 1926 volgde Hirohito hem op als keizer. De naam die door hofgeleerden voor het tijdperk van zijn regering werd gekozen, was Sjôwa, of „Verlichte vrede”. Na zijn dood werd hij daarom keizer Sjôwa genoemd in plaats van keizer Hirohito.

Het eerste deel van Hirohito’s regering was echter allesbehalve verlichte vrede, gezien de Japanse militaire acties in Mantsjoerije en China in de jaren ’30, de invasie in Frans Indochina in 1940 en de aanval op de Verenigde Staten in 1941. De naam van Hirohito’s regering is wel bijzonder ironisch als men bedenkt dat er in de eerste jaren letterlijk miljoenen mensenlevens werden vernietigd in oorlogen die, naar men aanneemt, met zijn goedkeuring werden gestreden.

Ondanks Japans naoorlogse economisch herstel beschouwt niet iedereen de periode van vrede die Japan sedertdien heeft genoten als een verlichte vrede. „Als ik terugkijk op het Sjôwa-tijdperk, voel ik een leegte”, zei de 86-jarige Japanse schrijver Soeë Soemii. „Sedert de Japanse nederlaag in de oorlog gaat het naar mijn mening bergafwaarts met het land . . . Japans welvaart is een illusie.”

Gemengde gevoelens

Veel van de landen die onder Japanse overheersing hebben gestaan en met Japan in oorlog zijn geweest, moesten er goed over nadenken of zij wel vertegenwoordigers naar Hirohito’s begrafenis zouden sturen. De Koreanen bijvoorbeeld waren zich nog heel goed bewust van de ’op hun land achtergebleven littekens’ van de Japanse overheersing van het Koreaanse schiereiland „in naam van de Keizer”. In de Britse pers werd opgeroepen tot een boycot van de begrafenis. Velen konden niet vergeten dat er zo’n 27.000 Britse krijgsgevangenen omgekomen zijn door toedoen van de keizerlijke legers.

De situatie was al niet anders in de Verenigde Staten, waar de Japanse militaire aanvallen voor een groot deel aan Hirohito geweten worden. In een redactioneel artikel in The New York Times werd daarover ter gelegenheid van zijn dood opgemerkt: „In zijn verheven positie had hij ertoe kunnen bijdragen dat de wereld oneindig veel tragiek bespaard was gebleven.”

Zelfs in Japan, waar Hirohito over het algemeen is verheerlijkt als een vredelievend keizer, vinden sommigen dat hij een zware verantwoordelijkheid draagt. Katsoero Nakamoera herinnert zich dat toen het bericht kwam dat zijn oudere broer in de oorlog was gestorven, zijn vader zei: „Mijn zoon is gedood door die Hirohito.” Een andere bejaarde Japanner, Masasji Inagaki, legde uit: „Lange tijd heb ik hem de schuld gegeven van de oorlog waarin wij zo veel hebben moeten lijden.” Maar hij voegde eraan toe: „Mijn verbittering begon weg te ebben toen ik besefte dat de keizer zelf het verleden zijn hele leven mee moest torsen.”

Als vertrouwen misplaatst is

Miljoenen Japanners hebben als het ware hun leven geofferd op het altaar van deze sjintô-godheid, om nog maar niet te spreken van het leven van miljoenen anderen dat op hetzelfde altaar werd geofferd door de legers van de keizer. De gelovigen werden in naam van hun god het labyrint van het militarisme binnengeleid en hoorden pas later dat hij per slot van rekening geen god was. De Asahi Evening News zei daarover: „Miljoenen Japanners waren geofferd vanwege het misverstand.”

Wat was de reactie van gelovigen toen hun god in 1946 zijn goddelijkheid ontkende? Iemand die voor de keizer had gevochten, zei dat hij zich voelde als „een boot die midden op zee het roer had verloren”. Zijn reactie was typerend. Degenen die de oorlog hadden overleefd, „werden plotseling in een vacuüm geslingerd”, klaagt Sakon Soöe, een Japanse dichter. Hoe konden zij dat vacuüm opvullen?

„Ik was totaal misleid. Ik had niet voor God gevochten, maar voor een gewoon mens”, zegt Kijosji Tamoera. „Waar kon ik daarna nog in geloven?” Kijosji werkte keihard om rijkdom te vergaren, maar die bracht hem geen troost. Als iemands geloof wordt verpletterd, zal het vaak niet lang duren of holle waarden vullen het vacuüm op.

Als wij stilstaan bij keizer Sjôwa en zijn begrafenis, kunnen wij een belangrijke les leren, namelijk dat aanbidden „wat gij niet kent” rampzalig is (Johannes 4:22). Wie aanbidt u? Hebt u een degelijke basis om te geloven dat die persoon werkelijk God is en dat hij uw aanbidding waard is?

Bij die kwestie moeten wij allemaal stilstaan, daar ook nu nog sommige personen, bijvoorbeeld de dalai lama, als levende boeddha’s worden beschouwd, en zij worden door hun aanhangers aanbeden. Velen die het christendom belijden, is geleerd in een Drieëenheid te geloven, en dus aanbidden zij als God een triade die zogenaamd uit de Vader, de Zoon en de heilige geest bestaat. In het volgende artikel kunt u lezen hoe de Japanners ertoe gebracht werden in een god te geloven die in feite geen God is, en zult u zien wat wij daaruit kunnen leren.

[Voetnoten]

[Illustratie op blz. 2]

Het Japanse karakter (boven links) betekent „god, godheid”

[Illustratieverantwoording op blz. 3]

Hirohito (hiernaast): U.S. National Archives photo