Geweld in de sport — Waarom de toename?

„SPORT maakt gezond”, luidt een oud gezegde. In de oudheid beweerden Griekse artsen dat een redelijke mate van sportbeoefening een goede gezondheid kon bewerkstelligen.

Thans is menig sportevenement echter voor zowel de deelnemers als de toeschouwers allesbehalve gezond. Het geweld in de sport heeft dusdanige proporties aangenomen dat een gezaghebbend orgaan, het Europees Parlement, een lange resolutie „over vandalisme en geweld in de sport” heeft aangenomen. Gealarmeerd door de gewelddadigheid van de botsingen voor en na sportevenementen, zowel tussen de spelers als tussen de supporters van de strijdende teams, hebben de leden van het Europees Parlement de verschillende vormen waarin het verschijnsel zich voordoet, de oorzaken ervan en mogelijke maatregelen om het een halt toe te roepen onderzocht. Wat hebben zij geconstateerd en welke vormen heeft het geweld in de sport aangenomen?

’Een wijdverbreid verschijnsel’

De meeste kritiek gaat naar voetbal, internationaal de meest geliefde sport, maar het probleem doet zich ook bij nagenoeg alle andere sporten voor. In 1988 laaide het geweld op tijdens de Europese voetbalkampioenschappen in Duitsland. Na een wedstrijd van hun nationale elftal ontketenden Engelse supporters een ware veldslag, waarbij politieagenten gewond raakten, eigendommen werden beschadigd en 300 arrestaties werden verricht. Een overwinning van het Italiaanse elftal tijdens dezelfde kampioenschappen kostte drie mensen het leven, slachtoffer van hun eigen dolzinnig enthousiasme.

In Engeland zaaien beruchte relschoppers overal waar zij komen paniek en dragen er zo toe bij dat „het imago van het Engelse voetbal in binnen- en buitenland te gronde wordt gericht”, zoals The Guardian schreef. En in één sportseizoen hebben de maandagedities van Italiaanse sportkranten verscheidene malen gesproken van „zwarte” zondagen — sportevenementen die uitlopen op vechtpartijen waarbij doden en gewonden vallen en vernielingen worden aangericht. Sportaccommodaties zijn, zoals een dagblad het uitdrukte, „guerrilla”-stadions geworden waar oorlogjes woeden. Maar zulke toestanden zijn niet beperkt tot Engeland en Italië. Nederland, Duitsland, de Sovjet-Unie, Spanje en vele andere landen hebben met hetzelfde probleem te kampen.

De „oorlog van de supporters”

Bepaalde supporters laten, in hun door de massamedia opgezweepte agressiviteit, bij sportevenementen hun lagere instincten de vrije loop. Bij voetbal verzamelen de Italiaanse ultrà of de Britse hooligans zich achter spandoeken met opschriften als „Het rode leger” of „Tijgercommando”. De voetbalsupporter wil, zoals een relschopper zei, „vechten, het territorium van de tegenstander veroveren”. Op de tribunes van de stadions gaat het er haast net zo toe als in de Romeinse arena’s uit de oudheid, waar de toeschouwers de gladiatoren aanspoorden hun tegenstanders af te maken. En het „aanmoedigingskoor” van de supporters is doorspekt met obsceniteiten en racistische leuzen.

Supporters hebben vaak gevaarlijke wapens bij zich. Bij fouilleringen door de politie voor het begin van enkele wedstrijden zijn hele arsenalen te voorschijn gekomen — messen, seinpistolen en biljartballen. Zwermen pijltjes met stalen punten zijn op de tribunes van Engelse stadions neergeregend!

Regeringsmaatregelen

In de resolutie van het Europees Parlement werden regeringen aangespoord krachtige maatregelen te nemen om het geweld in de sport een halt toe te roepen. De Britse regering bijvoorbeeld heeft onder leiding van haar premier Margaret Thatcher zulke stappen genomen. Mevrouw Thatcher heeft gestaan op de aanneming van strengere wetten, waaronder een pasjeswet. Worden houders van pasjes schuldig bevonden aan gewelddaden, dan worden deze ingetrokken. Daarnaast zijn er in Engeland plannen om de nieuw te bouwen dan wel te renoveren sportaccommodaties toe te rusten met gesloten tv-systemen om de supporters gade te slaan, hekken aan te brengen om supporters van elkaar gescheiden te houden en alle eventuele ontvlambare materialen te verwijderen. Politiemensen zijn in benden hooligans, de gewelddadigste supporters, geïnfiltreerd om hun leiders te identificeren en hen te arresteren.

Ook in andere landen worden maatregelen genomen. De Italiaanse sportautoriteiten hebben in samenwerking met het Ministerie van Binnenlandse Zaken besloten prikkeldraad en beschermende netten in de stadions aan te brengen, helikopters en zwermen politiemensen in te zetten en televisiecircuits te gebruiken. Zelfs de militarisering van stadions is overwogen. Bij de voorbereidingen voor de Olympische Spelen van 1988 in het Koreaanse Seoel hebben de autoriteiten politiemensen laten opleiden in het bestrijden van terroristische acties.

Dan zijn er de tegen scheidsrechters gerichte gewelddaden. In een recent voetbalseizoen in Italië werden 690 scheidsrechters daar het slachtoffer van. Een scheidsrechter bij een bokswedstrijd tijdens de Olympische Spelen in Seoel werd op barbaarse wijze aangevallen door trainers en zelfs door politieagenten die het niet met de beslissing eens waren.

Naast het gevaar voor mensenlevens brengt het geweld in de sport ook aanzienlijke financiële kosten met zich mee. En dan betreft het niet alleen de honderdduizenden guldens die uitgekeerd worden wegens verliezen door diefstal, plundering en vandalisme, maar ook de kosten van preventie. Op een normale dag op de Engelse voetbalkalender wordt alleen al voor politiebescherming zo’n anderhalf miljoen gulden uitgegeven.

Vanwaar die dierlijke agressie?

Geweld — „Inherent” aan de manier waarop de sport thans wordt beoefend

Tegenwoordig denkt men bij sport aan gewelddadige agressie. Interessant is dat dezelfde commissie die de door het Europees Parlement aangenomen resolutie opstelde, erop wees dat „geweld geen wezenlijk onderdeel van de sport uitmaakt, maar inherent is aan de omstandigheden waaronder een sport wordt beoefend en aan het feit dat de regels van het spel, als ze zo genoemd kunnen worden, het niet adequaat kunnen voorkomen”. Hoe komt dat?

Welnu, afgezien van de gewelddaden van de supporters, is het de manier waarop de sport wordt beoefend die veranderd is. In de maatschappij zelf is sprake van „toenemend geweld”, zoals het Europees Parlement toegaf. Bovendien wordt in de sportwereld niet langer alleen de nadruk gelegd op de lichamelijke activiteit. Zo werden in 1896 in Athene, bij de eerste Olympische Spelen uit de moderne tijd, een aantal Britse atleten gediskwalificeerd omdat zij voor het begin van de wedstrijd hadden getraind. Alleen al het trainen vóór een sportevenement werd in strijd geacht met het amateurisme dat in die tijd werd voorgestaan. Een dergelijk voorval zou de meeste mensen thans een glimlach ontlokken.

Na de Eerste en vooral na de Tweede Wereldoorlog heeft de bevolking van de zogenoemde ontwikkelde landen steeds meer vrije tijd gekregen. Recreatie is in korte tijd een winstgevende activiteit voor de zakenwereld geworden. Naast nationale en sociale belangen zijn financiële belangen een rol gaan spelen. De huidige sportevenementen zijn „een scenario waarin financiële, politieke en sociale factoren overheersen”. Met andere woorden, sport is een „massaverschijnsel” geworden. Winnen betekent vaak miljoenen guldens voor de winnaars! Ook de televisie heeft de populariteit van sport bevorderd en heeft misschien bijgedragen tot het geweld in de sport. Aan de episoden die als mild worden beoordeeld, besteedt de tv-camera vaak lang niet zo veel aandacht als aan hard en gemeen spel, dat keer op keer in een herhaling nog eens wordt getoond. Zo kan de televisie onbedoeld het effect van sportgeweld op de geest van toekomstige supporters en spelers versterken. De amateursport bestaat bijna niet meer en in plaats daarvan is het „professionele amateurisme” gekomen, zoals één blad het noemde in verband met de tienduizenden guldens die atleten tijdens de Olympische Spelen van 1988 in Seoel hebben verdiend.

Door het nationalisme hechten atleten, trainers, managers en toeschouwers er overdreven belang aan te winnen. Na bepaalde internationale sportevenementen wordt het winnende team met lauweren overladen, net als wanneer in de oudheid zegevierende legeraanvoerders naar hun vaderland terugkeerden. Dit heeft men de laatste jaren in Italië, Argentinië en Nederland gezien, waar de atleten letterlijk niets ontziend doorvechten tot hun laatste ademtocht. En de supporters apen hen na; zij gaan alle perken te buiten in hun betoon van loyaliteit aan hun elftal of hun land en ontketenen voor, tijdens en na het sportevenement ware veldslagen.

Voordat in 1988 de Europese voetbalkampioenschappen begonnen, schreef het Duitse weekblad Der Spiegel dat men vreesde dat dit evenement een „ideale broedplaats” zou worden „voor een uiterst explosief mengsel van agressiviteit, nationalisme en neofascisme”.

Een andere vorm van geweld

Er is echter nog meer betrokken bij het geweld in de sport. Op de Olympische Spelen van 1988 in Seoel brak het „dopingschandaal” uit. Doping, ofte wel het gebruik van verboden middelen die het energiepeil van atleten opvoeren en hen in staat stellen prestaties te leveren die boven hun normale fysieke vermogens uitgaan, doet zowel de sportgeest als de gezondheid van de atleten geweld aan.

Hoe wijdverbreid is dit verschijnsel?

[Inzet op blz. 6]

Vaak besteedt de tv-camera langdurig aandacht aan hard en gemeen spel en worden die beelden steeds weer herhaald

[Illustratie op blz. 7]

Door het nationalisme wordt er overdreven belang aan winnen gehecht

[Verantwoording]

Nancie Battaglia