„Nog niet voor alle thee in China!”
DE LOOP der geschiedenis werd erdoor veranderd. De machtigste handelscompagnie van haar tijd berustte erop. Hollandse zeelieden reisden duizenden mijlen om het te vinden. Na water is het de meest geliefde drank ter wereld. Wat is het? Thee!
Hebt u zich ooit afgevraagd hoe het komt dat thee zo populair is geworden? Waar is het vandaan gekomen? Net als talloze andere nieuwigheden vond het zijn oorsprong in China. Zo’n 500 jaar vóór de gewone tijdrekening maakte Confucius in een van zijn gedichten melding van thee. De geschiedenis vertelt van een Chinese keizer die, 300 jaar later, de lege schatkist weer vulde door een belasting te heffen op thee.
Hoewel het niet ontbreekt aan legenden over de manier waarop thee is ontstaan, zullen wij waarschijnlijk nooit te weten komen hoe thee nu echt ontdekt werd. Eén verhaal brengt het in verband met keizer Sjen Noeng, die als hij het land rondreisde alleen gekookt water dronk. Op een keer werd een tak van een brandende struik in het reeds borrelende water geblazen. Tot grote verbazing van de keizer bleek de nieuwe drank bijzonder goed te smaken en een heerlijk aroma te hebben. Hij had de thee ontdekt!
Volgens een andere legende geloofde een van de leerlingen van de Boeddha, een zekere Bodhidharma, dat ware heiligheid slechts bereikt kon worden door voortdurende meditatie, dag en nacht. Tijdens een van zijn lange waken werd hij ten slotte door slaap overmand. Om te voorkomen dat hij nogmaals voor zo’n verachtelijke menselijke zwakheid zou bezwijken, sneed hij zijn oogleden af. Deze vielen op de grond en begonnen op wonderbaarlijke wijze uit te spruiten. De volgende dag verscheen er een groene struik. Hij proefde de bladeren ervan en vond ze heerlijk verfrissend. Het was, hoe kan het ook anders, de theeplant.
Thee verovert het Verre Oosten
Het duurde niet lang of de thee veroverde Japan. Het werd er gebracht door Chinese boeddhistische monniken, die ergens in de negende eeuw arriveerden met de ’theepot in hun knapzak’. Al gauw was thee onder de Japanners zo populair dat 400 jaar later een „sterk geformaliseerd ritueel” voor het bereiden en serveren van thee, tja-no-joe genaamd, een nationaal gebruik werd.
Terwijl zich in Japan een theeceremonie volgens strikte regels ontwikkelde, was de thee in China amper te drinken. Ook al bejubelden Chinese dichters thee als een „schuim van vloeibaar jade”, het had dikwijls meer weg van soep. Groene theebladeren, gekookt in zout water en soms op smaak gebracht met gember en kaneel of zelfs uien, en andere keren bereid met melk en zelfs rijst, waren nog de gebruikelijkste recepten in die tijd.
Toch was het een Chinees die het eerste boek over theezetten schreef. Omstreeks 780 G.T. publiceerde Loe Joe het boek Tsja-King (Boek over thee), dat al gauw de theebijbel voor theeliefhebbers in het Verre Oosten werd. Onder invloed van deze schrijver begon China zijn theegewoonten bij te schaven door de drank op een meer verfijnde en toch eenvoudige wijze te bereiden: Er werd gewoon, gekookt water, hooguit met een beetje zout — de enige concessie aan de langgekoesterde oude recepten — over gedroogde theebladeren gegoten. Loe Joe merkte op dat de kwaliteit van thee in hoge mate afhangt van het aroma. Hij erkende dat de smaak en kwaliteit niet alleen bepaald worden door de theeplant zelf maar meer nog, zoals in het geval van wijn, door factoren als bodemgesteldheid en klimaat. Dat verklaart waarom hij kon zeggen dat er „duizend, ja tienduizend” soorten thee zijn.
Al gauw begonnen de Chinezen thee te mengen en werden er honderden verschillende soorten verhandeld. Het wekt geen verbazing dat het land dat de wereld de thee schonk, er ook zijn universele naam aan gaf: De naam komt van een karakter in het Amoy-Chinese dialect.
Europa ontdekt de thee
Het duurde een hele tijd voordat de Europeanen de smaak van thee te pakken kregen. Hoewel Marco Polo (1254-1324), een Venetiaanse koopman en avonturier, in grote delen van China rondreisde, maakte hij in zijn reisverslagen slechts eenmaal melding van thee. Hij vertelde van een Chinese minister van Financiën die werd ontslagen omdat hij eigenmachtig de belasting op thee had verhoogd. Zo’n 200 jaar later gaf een andere Venetiaan, Giovanni Battista Ramusio, Europa de eerste gedetailleerde beschrijving van de produktie en het gebruik van thee. Zo kwam het dat tegen het begin van de zeventiende eeuw de eerste monsters van deze exotische nieuwe drank in Europese apotheken verkocht werden, aanvankelijk voor de prijs van goud. Geen wonder dat de oorspronkelijke Australische uitdrukking „Nog niet voor alle thee in China!” „Voor geen goud!” betekent.
Intussen waren de Hollanders handel gaan drijven met het Verre Oosten, en thee was een van hun meer exotische importartikelen. Een ondernemende koopman, Johan Nieuhof, bericht over zijn eindeloze onderhandelingen met Chinese mandarijnen, die gewoonlijk bekroond werden met een feestmaal waarbij een drank werd geserveerd. Hij noemde deze drank geringschattend een „bonensoep”. Na een beschrijving van de bereiding en de opmerking dat thee „zo heet mogelijk gedronken” wordt, vermeldde hij dat de „Chinezen deze drank net zo kostbaar achten als de alchemisten hun Lapidum Philosophorum . . . ofte wel de steen der wijzen”. Toch roemde hij thee ook als een doeltreffend maar duur middel tegen allerlei kwalen.
De Britse opkikker
Ook al zijn de Britten thans de meest fervente theedrinkers, zowel de Hollanders als de Portugezen kwamen eraan te pas om hen tot theedrinken te bekeren. Men denkt dat joden die op uitnodiging van Oliver Cromwell uit hun ballingschap in Amsterdam naar Engeland terugkeerden, de thee meebrachten. 23 September 1658 bleek een gedenkwaardige dag voor de thee te zijn. Voor het eerst verscheen er in een Engelse krant een advertentie voor thee. De Mercurius Politicus kondigde aan dat er in een Londens koffiehuis, Sultan’s Head, een drank werd verkocht die de Chinezen tsjan, maar andere mensen thee noemen. Drie jaar later huwde de Engelse koning Karel II een theekenner, de Portugese prinses Catharina van Bragança, die aan het Engelse hof het thee-uurtje invoerde. Thee won het van alcoholische dranken, die naar verluidt „’s morgens, ’s middags en ’s avonds” gebruikt werden door zowel heren als dames. Plotseling was thee de modedrank geworden.
Hoewel thee duizenden kilometers ver weg geproduceerd werd, bracht men het in steeds grotere hoeveelheden naar Londen. Mettertijd verwierf de Engelse Oostindische Compagnie het alleenrecht op de theehandel met China, en zo’n 200 jaar lang monopoliseerde ze de handel met het Verre Oosten. Het grootste deel van Europa begon thee te drinken, hoewel Frankrijk niet tot de nieuwe drank bekeerd werd.
Thee, belastingen en oorlogen
Thee was een buitenkansje voor noodlijdende regeringen. Aanvankelijk werd er dagelijks een belasting geheven op de werkelijke hoeveelheid thee die in Londense koffiehuizen gedronken werd. Deze omslachtige procedure werd afgeschaft in 1689, toen men op elk pond gedroogde theebladeren een accijns ging heffen. Belastingen van wel 90 procent en de stijgende vraag naar thee leidden tot een bloeiende smokkelhandel langs de Engelse zuidkust, want thee was op het Europese vasteland zo veel goedkoper. Er werd zelfs surrogaatthee geproduceerd. Gebruikte theebladeren werden behandeld met melasse en klei — waarschijnlijk om de thee weer zijn oorspronkelijke kleur te geven — en dan gedroogd en opnieuw verkocht. Eén „vervalser” produceerde de zogenoemde „smouch”, een stinkend mengsel van gedroogde en in schapemest geweekte essebladeren, dat vervolgens vóór de verkoop met echte thee vermengd werd!
Thee veranderde zelfs de loop der geschiedenis. Een accijns op thee van drie stuivers per pond werd aanleiding tot de Amerikaanse Vrijheidsoorlog. Woedende inwoners van Boston hekelden deze „onbenullige maar tirannieke” accijns. De ziedende kolonisten, sommige vermomd als inheemse Amerikanen (Indianen), bestormden de dekken van drie Oostindiëvaarders die in de haven voor anker lagen, spleten de kisten met thee open en wierpen de hele lading overboord. Vandaar de uitdrukking „Boston Tea Party”. Waar het op uitliep, is bekend.
Er werd nog een andere oorlog gevoerd om thee, de Opiumoorlog. China werd in zilver betaald voor de thee die het uitvoerde, aangezien er geen vraag naar Europese goederen bestond. Opium was echter een felbegeerd — maar verboden — artikel. De Engelse Oostindische Compagnie was er snel bij om aan die vraag te voldoen, door opium te leveren in ruil voor thee. De gewetenloze compagnie verbouwde opium in oostelijk India teneinde de geweldige Chinese markt te verzadigen. Ongeveer tien jaar lang ging deze illegale handel voort en werden de talloze opiumkitten rijkelijk voorzien, totdat de Chinese regering er ten slotte een stokje voor stak. Na enige schermutselingen tussen de Britten en de Chinezen over deze kwestie brak er een oorlog uit die in 1842 op een beschamende nederlaag voor de Chinezen uitliep. Er werd weer thee geëxporteerd naar Engeland, en China werd gedwongen de opiumimport te accepteren.
Wat denkt u van een lekker kopje thee?
Vroeg in de geschiedenis van de thee werd al erkend dat thee een stimulerende uitwerking had, wat grotendeels aan het cafeïnegehalte toe te schrijven is. Thee werd aanvankelijk in apotheken verkocht en beschouwd als een wondermiddel tegen zeer uiteenlopende kwalen, van waterzucht tot scheurbuik. Het werd ook ingenomen als een nuttig middel tegen zowel een gebrek aan eetlust als vraatzucht. Tegenwoordig is bekend dat thee verscheidene vitaminen van het B-complex bevat. Men krijgt echter ook meer cafeïne binnen. Bovendien is het in onze caloriebewuste westerse maatschappij de moeite waard te weten dat een kop thee zonder melk en suiker slechts vier calorieën bevat.
Thee boet snel aan kwaliteit in. Het is niet langer dan een paar maanden houdbaar. En bovenal moet het op de juiste manier bewaard worden. Bewaar het nooit samen met andere kruiden of, erger nog, met specerijen. Thee neemt gemakkelijk de smaak aan van iets wat ernaast staat, zozeer zelfs dat in de vorige eeuw beheerders van Britse theeplantages hun theeplukkers telkens wanneer zij aan het werk gingen een douche lieten nemen!
Tussen twee haakjes, ook ijsthee kan verrukkelijk zijn. Tijdens de Wereldtentoonstelling van St. Louis in 1904 raakte een Engelsman zijn gloeiendhete thee niet kwijt aan de reeds transpirerende bezoekers. Dus koelde hij het gewoon met ijs, en Amerika’s verfrissende zomerdrank was geboren.
De Britten drinken hun thee met melk, de Friezen in het noorden van Duitsland drinken het graag met witte kandij en een dot slagroom, Marokkanen kruiden het met mint, terwijl de Tibetanen er zout en yakboter aan toevoegen. Toch houden veel theeliefhebbers het bij de suggestie van de oude Loe Joe en zetten de thee met vers gekookt bergwater, waar dat dan nog te krijgen is.
Hebt u dorst gekregen nu u zo veel over thee gelezen hebt? Wat let u om nu gelijk een lekker kopje thee te nemen?
[Kader op blz. 15]
„God zij gedankt voor de thee! Wat zou de wereld zijn zonder thee? — hoe heeft ze bestaan? Ik ben blij dat ik niet vóór de thee geboren ben.” — Sydney Smith (1771-1845), een Engels schrijver
[Kader/Illustratie op blz. 18]
Van de plantage tot de theepot
Er bestaan tegenwoordig honderden verschillende theeplanten, alle hybriden van drie hoofdvariëteiten. Theevelden treft men gewoonlijk aan in bergland waar het regenwater kan afvloeien. Het grootste theegebied is momenteel Assam, in de gelijknamige Noordindiase provincie. Toch komt de „champagne” onder de theesoorten volgens zeggen uit Darjeeling, aan de voet van het Himalajagebergte. Het regenachtige klimaat en de zure bodem werken samen om een van de beste theesoorten te produceren, zodat Darjeeling het „beloofde land” van de thee werd.
In Darjeeling is de oogst seizoengebonden en zijn theeplukkers in maart en april bezig de eerste jonge loten te verzamelen, die een hoog aangeschreven thee met een verfijnd aroma opleveren. De tweede oogst, die in de zomer wordt geplukt, is een rijke amberkleurige thee, terwijl de gewone thee later, in de herfst, wordt geoogst. Elders wordt de thee het hele jaar door geplukt, met tussenpozen van slechts enkele dagen tot enkele weken. Hoe jonger en zachter de loten, hoe beter de thee zal zijn. Het plukken vereist grote vaardigheid en moet met zorg gebeuren. Per slot van rekening leveren zo’n 30.000 loten slechts 6 kilo Darjeeling-thee op, voor een bedreven plukker het werk van een dag. Maar wat geoogst wordt, is nog geen thee.
Nu begint een uit vier stappen bestaand verwerkingsproces. Allereerst moeten de jonge groene loten verflenst worden, opdat ze zo’n 30 procent van hun vocht kwijtraken en zacht en soepel worden als leer. Dan zijn ze klaar om gerold te worden, de volgende stap. Door het rollen breken de celwanden van de bladeren open, waardoor de natuurlijke sappen vrijkomen die de thee zijn onderscheiden smaak geven. Tijdens de derde stap verandert de kleur van de theebladeren van geelgroen in het karakteristieke koperachtige bruin. Dit proces wordt fermentatie genoemd. De gebroken bladeren worden uitgespreid op tafels in een vochtige atmosfeer en beginnen te fermenteren. Nu moeten de bladeren worden gedroogd. Door dit proces krijgen de bladeren hun zwarte kleur, en alleen als iemand er heet water overheen giet, zullen ze weer koperachtig bruin worden.
Ten slotte worden de gedroogde bladeren gesorteerd en in met rijstpapier en aluminiumfolie beklede kisten van multiplex verpakt, klaar om verscheept te worden naar handelaars over de hele wereld. Als dan de thee gemengd en gemêleerd is, kunt u er een aftreksel van maken in uw theepot.
[Illustratie op blz. 14]
Chinezen die thee wegen
[Illustraties op blz. 16, 17]
Een theefabriek, Sikkim (India) — Rechts
Theeplukken in India — Uiterst rechts
Theeplantage op Sri Lanka — Rechtsonder
Bladeren en bloemen van de theeplant — Midden
Japanse theepluksters — Linksonder