Afrika’s schaarser wordende wild — Zal het blijven bestaan?

HET is ochtend, en alles is rustig op de Afrikaanse savanne. Een mannetjesolifant is tussen de struiken aan het grazen. Hij krult zijn uitgestrekte slurf rond kleine planten en scheuten die hij ontwortelt, afschudt en in zijn mond stopt; tevreden kauwend is hij aardig op weg om zijn dagelijkse 140 kilo planten te verorberen. Hij is zich er niet van bewust, maar hij heeft 40 jaar over deze steppen voorbij zien gaan; zijn grote slagtanden getuigen van zijn leeftijd. Hij kan wellicht nog zo’n jaar of tien kalfjes verwekken en daarna nog eens tien jaar leven.

Een schot weerklinkt en verscheurt de morgenstilte.

De kogel is afkomstig uit een modern, krachtig geweer; hij dringt diep in de flank van de oude bul. Deze stoot een onaards gebrul uit, wankelt en probeert verward zich uit de voeten te maken, maar er volgen meer kogels. Hij zakt ten slotte op zijn knieën en valt omver. Een kleine vrachtwagen komt tot stilstand en een groepje mannen gaat opgewonden aan het werk. De kop van de olifant verandert in een bloederige massa als zij de in de schedel stekende wortels van de slagtanden blootleggen en snel loshakken. Nauwelijks enkele minuten later zijn de stropers verdwenen. De stilte keert weer op de savanne. De eens statige oude bul is nu alleen nog 6300 kilo dood vlees, achtergelaten om te verrotten.

Droevig genoeg is dit geenszins een op zichzelf staand voorval. Het aantal olifanten dat jaarlijks door stropers wordt gedood, ligt volgens schattingen tussen de 45.000 en 400.000. Wildtellingen geven te kennen dat het totale aantal Afrikaanse olifanten is afgenomen van de eertijds miljoenen exemplaren tot bijna 900.000 dieren. Als het stropen in het huidige tempo doorgaat, zal dat aantal binnen de komende tien jaar zijn gehalveerd. Daar de oude bullen, de dieren met de grootste slagtanden, steeds zeldzamer worden, worden steeds vaker jongere mannetjes en zelfs wijfjes afgeschoten.

Waarom het bloedbad? Afrika’s $50 miljoen per jaar opleverende ivoorhandel, gekoppeld aan de gemakkelijke verkrijgbaarheid van automatische wapens, heeft de olifant tot een onweerstaanbaar doelwit van stropers gemaakt.

De Afrikaanse neushoorn verkeert zelfs in nog groter gevaar. Nadat er in de hele voorgaande eeuw hevig op neushoorns was gejaagd, was hun aantal een generatie geleden al gedaald tot ongeveer 100.000. Thans zijn er nog slechts 11.000 exemplaren over die van alle kanten worden bedreigd. Tussen 1972 en 1978 werden elk jaar 2580 neushoorns gedood; veel biologen vrezen dat ze tegen het jaar 2000 uitgestorven zullen zijn.

Waarom de slachtpartij? Opnieuw speelt geld een voorname rol in het antwoord: Rinoceroshoorn kan in de detailhandel wel $11.000 per kilo opbrengen. Het wordt in heel Azië in poedervorm verkocht als een middel tegen hoofdpijn en koorts, hoewel uit proefnemingen blijkt dat het poeder in dit opzicht volkomen nutteloos is. Een zelfs nog grotere markt voor de hoorn bestaat in Noord-Jemen waar jonge mannen vinden dat bij hun nieuwe rijkdom het bezit hoort van een ceremoniële dolk met een heft van rinoceroshoorn — hoewel een heft van koehoorn evengoed aan het doel zou beantwoorden.

Hoog op de hellingen van de vulkanen van Rwanda en Zaïre en in het nabijgelegen Bwindiwoud van Oeganda leven de laatste berggorilla’s. Hun aantallen zijn voortdurend afgenomen zodat ze nu op de rand van uitsterven staan. Momenteel leven er slechts ongeveer 400 in het wild. Hoe komt dat? Ze worden door stropers gedood voor trofeeën. De gorillakop, gebruikt als wandversiering, brengt op de zwarte markt wel $1200 op, en zijn hand vindt voor $600 een koper die hem gebruikt als asbak!

’s Werelds snelste landdier, de cheetah of jachtluipaard, is vermoedelijk ook het uitsterven nabij. Er zijn nog maar 20.000 in het wild levende dieren over. Bovendien waarschuwen geleerden dat inteelt binnen deze kleine populatie gevaarlijke vormen heeft aangenomen, zodat de sterfte onder jonge dieren bij de cheetah hoog is. En daardoor zijn ze zelfs nog kwetsbaarder voor de druk van een slinkend woongebied.

Juist de behoefte aan leefruimte van het Afrikaanse wild heeft voor ingewikkelde problemen gezorgd. Een zwervende wilde olifant die langs een klein boerenbedrijf trekt en zich te goed doet aan de gewassen, zou heel gemakkelijk het levensonderhoud van de boer in gevaar kunnen brengen. Als er zich daarentegen te veel olifanten bevinden binnen de begrenzing van een park of een reservaat waar ze geen bedreiging vormen voor de gewassen van boeren, kunnen ze met hun allesverslindende eetgewoonten al heel gauw de bossen van het park in graslanden veranderen. Aangezien de olifanten niet verder kunnen trekken, krijgen de bossen geen kans om zich te herstellen.

Natuurbeschermers, wildopzichters en geleerden hebben zich allen met bewonderenswaardige ijver voor deze problemen ingezet en dank zij hun inspanningen zijn er enkele successen geboekt. In Zuid-Afrika waren er van de witte neushoorn slechts kort geleden nog maar enkele honderden over. Er werden effectieve beschermingsmaatregelen genomen zodat er nu rond de 3000 van zijn.

Nochtans blijft het gevaar bestaan, niet alleen voor de Afrikaanse neushoorn en voor het Afrikaanse wild, maar voor alle in het wild levende dieren in de hele wereld. In Azië verkeren zowel de olifant als de neushoorn in nog groter gevaar voor uitroeiing dan de hier besproken Afrikaanse soorten. Nog verontrustender is het feit dat volgens sommige onderzoekingen één complete diersoort per dag uitsterft. In een ander rapport werd opgemerkt dat tussen nu en het eind van de eeuw diersoorten zullen verdwijnen in een tempo van één per uur!

Kunnen wij ons zulke verliezen veroorloven? Kan de bestaande markt van menselijke behoeften, of die nu denkbeeldig zijn of echt, een dergelijke onverzadigbare vernietiging rechtvaardigen?