Het pausbezoek aan Australië — Slechts een pelgrimstocht?
Door Ontwaakt!-correspondent in Australië
OP MAANDAG 24 november 1986 landde een Boeing 767 van Air New Zealand in de Australische hoofdstad Canberra. Aan boord bevond zich paus Johannes Paulus II die als onderdeel van zijn langste overzeese reis een bezoek bracht aan ’s werelds kleinste continent.
Ter verwelkoming waren er de gouverneur-generaal en de premier van Australië met hun echtgenotes en natuurlijk vele hoogwaardigheidsbekleders van de Rooms-Katholieke Kerk, want de bezoeker was niet slechts een religieus leider, maar ook een staatshoofd.
Na alle formaliteiten richtte Johannes Paulus zich in zijn openingstoespraak tot alle Australiërs en niet alleen tot de rooms-katholieken. Hij begon: „Tot alle Australiërs, ontwijfelbaar een volk van goede wil, kom ik als vriend. . . . Ik sluit het hele land in mijn armen: de jongeren en de ouderen, de zwakken en de sterken, degenen die geloven en degenen wier hart terneergedrukt is door twijfel.”
Als „degenen die geloven” op de rooms-katholieken sloeg, dan zijn dat er in Australië bijna 4 miljoen — een kwart van de bevolking. En hoewel Australië al lang als een weinig religieuze samenleving wordt beschouwd, is het percentage praktizerende katholieken in dit land tamelijk hoog. Het is zelfs zo dat 35 tot 38 procent van de Australische katholieken regelmatig de mis bijwoont.
Desondanks kent de Katholieke Kerk in Australië problemen. In de jaren ’50 ontstond er grote verdeeldheid onder katholieken door een conflict in de arbeidersbeweging, wat resulteerde in het ontstaan van partijen die elkaar steeds kritischer zijn gaan bejegenen. Ook daalt het misbezoek en raken de rangen van de priesters uitgedund. Bovendien leggen steeds meer katholieke leken de kerkelijke leringen betreffende geboortenbeperking, abortus en echtscheiding naast zich neer.
’Kijk, luister en oordeel dan’
Het thema dat voor het pauselijke bezoek was gekozen, was „Christus, de weg, de waarheid en het leven”. Dit was een voortreffelijk schriftuurlijk thema en velen hoopten dat de paus enig licht en waarheid zou laten schijnen op problemen waarmee katholieken, en Australiërs in het algemeen, te kampen hebben. Sommigen verwachtten dat hij misschien de kernproeven in de Grote Oceaan zou veroordelen — een probleem dat Australië om zo te zeggen voor zijn voordeur heeft liggen. Anderen zouden graag zien dat hij zijn steun zou geven aan de landrechten van de Aborigines of zou spreken over arbeidsconflicten en misschien over vrouwenrechten.
De organisator van de rondreis, de Australische monseigneur Brian Walsh, een priester met een dertigjarige loopbaan, had goede hoop dat er belangrijke kwesties zouden worden besproken in de pauselijke toespraken. Hij moedigde daarom allen, zelfs sceptici, aan om te „kijken, te luisteren en dan te oordelen”.
„Hun handen afvegen aan het gezicht van de paus”
Paus Johannes Paulus had al meer dan 30 overzeese reizen gemaakt voordat hij naar Australië kwam, en in de meer dan 60 landen die hij bezocht, werden allerhande souvenirs geproduceerd om de gelegenheid te gedenken en, hopelijk, winst op te leveren voor de promotors. Australië vormde daarop geen uitzondering. De kerk trachtte enige controle te behouden over het aanbod in de hoop dat er „niets zou opduiken wat van absoluut slechte smaak zou getuigen”. Maar dit is altijd een gevoelige kwestie. Een bekende katholieke non klaagde bijvoorbeeld over herdenkingskeukendoeken waarbij mensen „hun handen afvegen aan het gezicht van de paus”. Dezelfde non zei tevens: „Stel u voor dat de Bergrede werd uitgesproken met daaromheen souvenirverkopers, hot-dogventers, tv-camera’s en toiletwagens.”
Het was echter niet de overvloed aan medaillons, lepeltjes, T-shirts en posters die het meeste commentaar ontlokte. Het was de hele regeling van financiële ondersteuning in ruil voor reclame. Eén sponsor was een brouwerij die bierblikjes uitbracht waarop de pauselijke mijter prijkte. Aangezien Australiërs tot de stevigste bierdrinkers ter wereld behoren, bleek dit een winstgevende zaak. Maar het veroorzaakte ook een controverse en openlijke kritiek.
Een andere sponsor was een Australische mijnbouwmaatschappij die bekendstaat als een onbuigzaam tegenstander van landrechten voor Aborigines, een kwestie waarvan de paus, naar men wist, een sterke voorstander is. Het is daarom niet verwonderlijk dat de goedkeuring voor dit sponsorschap verbazing wekte. Ja, er waren sommigen die onverbloemd vroegen waarom al dat sponsoren nodig was. Een andere non uitte haar bezwaar door te zeggen: „Als Jezus kwam, zou niemand Hem sponsoren. Hij zou het hele idee van sponsoring door het bedrijfsleven wel eens kunnen veroordelen.”
Wie betaalde de rekening?
Hoewel er veel uitnodigingen kwamen van de zijde van de Katholieke Kerk, schijnt de paus slechts landen te bezoeken waarvan een invitatie wordt ontvangen van de regering of het staatshoofd. Dit betekende dat zowel de federale als de staatsoverheid een deel van de kosten van het bezoek van de paus moest dragen.
Enkele niet-katholieken vonden het onrechtvaardig dat hun werd gevraagd een deel van de rekening te betalen, vooral omdat een recent bezoek van de aartsbisschop van Canterbury naar de mening van sommigen welhaast onopgemerkt voorbij was gegaan. Voor anderen woog zwaarder dat de kosten werden geschat op twaalfmaal het bedrag dat was uitgegeven aan een eerder bezoek van koningin Elizabeth II.
Eenheid — Op wiens voorwaarden?
In een poging een oecumenisch tintje aan het bezoek te verlenen, sprak de paus in Melbourne een vergadering toe van vertegenwoordigers van 14 andere religieuze groepen en hield hij daar een interkerkelijke dienst waarbij hij er bij allen op aandrong hun geschillen opzij te leggen en voor vrede te bidden. Hij bezocht de anglicaanse St.-Pauluskathedraal in Melbourne, zond een gebed op voor de vrede en ontstak een kaars waarmee hij de hoop op een hereniging van de christelijke kerken symboliseerde.
In het algemeen waren de Australische protestanten hoffelijk en beleefd tijdens het verblijf van de paus in het land. Maar sommige denominaties, zoals de anglicanen, de presbyterianen en de baptisten, maakten duidelijk dat zij de paus niet als het hoofd van alle christenen aanvaardden, noch de aanspraak erkenden dat de apostel Petrus bisschop van Rome was geweest. Zij verklaarden nadrukkelijk dat zulke aanspraken niet door de Schrift, noch door de kerkhistorie werden ondersteund. Aan de andere kant was de Uniting Church, die in Australië veel aanhang heeft, heel blij met het bezoek, zeggend dat veel mensen in hun kerk in de paus in zekere zin ook hun paus zagen.
„Misschien heeft hij een nieuwe tekstschrijver nodig”
Klaarblijkelijk waren alle redevoeringen van de paus in Australië geschreven en naar Rome gezonden, waar de paus ze zelf in het Pools uitschreef, en bepaalde accenten toevoegde waar hij dat nodig achtte. Iemand anders vertaalde ze in het Engels terug waarop een Australische bisschop het uiteindelijke produkt doorlas. De paus oefende de redevoeringen vervolgens ten overstaan van de huidige pauselijke ceremoniemeester die een Ier is.
De veteranen onder de correspondenten in het Vaticaan hebben al vaker stukken gehoord van wat de paus in zijn voorbereide toespraken te zeggen heeft. Niettemin kan de taal die de bijnaam „papalees” heeft gekregen, heel wat problemen opleveren, zelfs voor ervaren verslaggevers. Eén woordvoerder van een Italiaans nieuwsagentschap vond dat de toespraken van de paus vaak duister en langdradig zijn. Een Australische journalist uitte zijn teleurstelling door te zeggen dat de predikaties saai en vol clichés zaten. Een andere verslaggever, schrijvend voor de Sunday Telegraph zei: „Zijn toespraken waren conservatief, zaten vol gemeenplaatsen en waren af en toe onbegrijpelijk. . . . Misschien heeft hij een nieuwe tekstschrijver nodig . . . Als zijn toespraken ervaren correspondenten in verwarring brengen, dan moeten ze de doorsneeluisteraar die verlichting zoekt, wel verbijsteren.”
„De Kerk opent haar armen voor u”
Ondanks de verwarring die volgens sommige correspondenten zou zijn veroorzaakt, hoopte de kerk dat de toespraken de doorsneeluisteraar die verlichting zocht, niet zouden verbijsteren. De bevolking was aangemoedigd ’te komen kijken en luisteren’, en zij kwamen bij duizenden. Het hoogste bezoekersaantal dat op één plaats bijeen was, op de Randwick-renbaan in Sydney, werd geschat op een kwart miljoen. In zijn daar gehouden predikatie concentreerde Johannes Paulus zich voornamelijk op degenen die hij bezag als afgedwaalde katholieken. Zijn armen openend in een weids gebaar pleitte hij: „Tot allen die zijn afgedwaald van hun geestelijke tehuis zou ik willen zeggen: Kom terug! De Kerk opent haar armen voor u, de Kerk heeft u lief.”
In fysiek opzicht was het beslist een inspannende reis voor een 66-jarige. In één week heeft de paus in totaal zo’n 11.000 kilometer gereisd en was hij aanwezig bij meer dan 50 afzonderlijke evenementen, met inbegrip van een eucharistieviering (mis) in de hoofdsteden van de deelstaten alsook in Darwin en in Alice Springs. Voor veel gelovigen was het een emotionele ervaring. Eén man in West-Australië maakte de opmerking: „Toen de paus [in Perth] arriveerde, was het alsof Christus Jeruzalem binnentrok.” Een andere man in Melbourne gaf als commentaar op de verschijning van de paus: „Hij heeft de lichaamstaal die men bij sommige Indiase mystici kan waarnemen.” Velen lieten hun tranen de vrije loop.
De organisators van het pausbezoek waren in het algemeen tevreden met de grote aantallen aanwezigen op de bijeenkomsten. De meesten die ze bijwoonden, genoten van het spektakel van een veertien man sterke rockband, goedgeoefende koren, het welkom met 21 saluutschoten, de pauselijke garde, de processies en de vlaggen. Er waren zelfs clowns, die naar verluidt waren ingehuurd „om een lach op het gezicht van de mensen te toveren”.
Een katholieke priester, die regelmatig in de in Sydney verschijnende Sunday Telegraph, schrijft, merkte op: „Dit is dus de manier waarop de pelgrimpaus het Australische volk, zowel katholieken als niet-katholieken, tegemoet zal treden: in een snelle, wervelende, miljoenen dollars kostende, reizende show.” „De paus kwam als een pelgrim met alle show en drukte van een superster.” Een redactioneel artikel in de Sydney Morning Herald gaf commentaar op de nadruk die scheen te worden gelegd op vertoon. „Dit is nu de gok die de pelgrimpaus neemt. Het spektakel, zo schijnt het, is de boodschap. . . . De vraag die je blijft achtervolgen is: Hoe blijvend zal de uitwerking ervan zijn?”
Boodschap voor het Australische volk
Welke boodschap bevatten de (in Australië voorbereide) toespraken voor de duizenden die kwamen luisteren?
Aan de gehandicapten: Lichamelijke handicaps kunnen door Christus’ liefde worden getransformeerd in iets goeds en moois en kunnen iemand vormen zodat hij de bestemming waardig is waarvoor hij was geschapen.
Over werkloosheid: De maatschappelijke orde moet berusten op het inzicht dat mensen belangrijker zijn dan dingen. Men moet altijd bedenken dat de werker belangrijker is dan winsten of machines.
Aan de media: Ze moeten zich bewust zijn van hun verantwoordelijkheid om niet alleen over slechte dingen te berichten, maar ook het slechte te helpen elimineren, de uitdaging om niet alleen goede daden te melden, maar daartoe aan te moedigen.
Aan de Aborigines: Wat gebeurd is, kan niet ongedaan worden gemaakt. Reservaten voor Aborigines bestaan vandaag nog steeds en vereisen een rechtvaardige en juiste schikking die nog steeds niet is bereikt.
Johannes Paulus sprak ook over de noodzaak van vrede terwijl het internationale vredesjaar 1986 ten einde liep. Sprekend tot een menigte van meer dan 30.000 merendeels jonge mensen tijdens een jeugdmis in Sydney, zei de paus: „Als jullie vrede willen, zet je dan in voor rechtvaardigheid, . . . verdedig het leven, . . . verkondig waarheid, . . . behandel anderen zoals je wilt dat zij jou behandelen.”
In zijn afscheidstoespraak drong hij er bij het Australische volk op aan om te blijven bedenken wie zij waren en welke weg er vóór hen lag, en zei tot hen dat zij als natie tot grootheid geroepen waren. Terwijl op de achtergrond de liederen „God Bless Australia” en „On the Road to Gundagai” weerklonken, beklom de paus de treden naar de glanzend witte Qantas-jet die via de Seychellen naar Rome zou terugkeren.
Zijn er blijvende resultaten geboekt?
Welke resultaten wierp het pauselijke bezoek af? De Courier Mail uit Brisbane kwam tot de volgende tot nadenken stemmende conclusie: „Het is een tournee geweest met hoogtepunten en dieptepunten, verrassingen en teleurstellingen. . . . De Katholieke Kerk in Australië zal ernstig moeten nadenken. Als paus Johannes Paulus II, een man met een opmerkelijk charisma, de katholieken niet terug kan lokken binnen de muren van de kerk, lijkt het onwaarschijnlijk dat zijn plaatselijke bisschoppen iets te bieden hebben wat succes zal hebben.”
[Inzet op blz. 13]
„Als Jezus kwam, zou niemand Hem sponsoren”
[Inzet op blz. 14]
„De paus kwam als een pelgrim met alle show en drukte van een superster”
[Illustratie op blz. 15]
Aborigines staan in de rij om de hand van paus Johannes Paulus II te kussen
[Verantwoording]
Reuters/Bettmann Newsphotos