Het mysterie achter het occulte

VIJFHONDERD jaar geleden kregen mensen die van hekserij beschuldigd werden, met de Inquisitie te maken. Een pauselijke proclamatie in 1484 verleende inquisiteurs officiële steun voor hun heksenjacht. Dit leidde tot de publikatie van het boek Malleus Maleficarium (De heksenhamer), waarin hekserij als nog ernstiger dan ketterij werd aangemerkt. Als gevolg hiervan werden duizenden ter dood gebracht.

In recentere tijd ontwikkelde zich een totaal andere houding ten opzichte van gebeurtenissen die de moderne wetenschap niet heeft kunnen verklaren. Als beginpunt voor deze verandering kan men het jaar 1848 aanwijzen, toen twee meisjes, Margaret en Kate Fox, in de Amerikaanse staat New York, in hun landhuisje mysterieus geklop hoorden. Denkend dat het een poging tot contact vanuit het geestenrijk zou kunnen zijn, vroegen zij om een code die een begrijpelijke communicatie mogelijk zou maken. De communicatie werd tot stand gebracht, en boodschappen volgden.

Het nieuws van de ervaringen verspreidde zich tot ver in de omtrek, en daarmee bloeide ook de belangstelling voor paranormale verschijnselen op. Eén resultaat was dat spiritisme werd georganiseerd tot een religie en velen aantrok die verlangden naar enig contact met hun gestorven geliefden.

Wetenschappelijk onderzoek naar het paranormale

Een ander uitvloeisel van deze paranormale ervaringen was de oprichting van genootschappen die er een wetenschappelijke studie van zouden maken. De bestudering van paranormale verschijnselen staat bekend als parapsychologie of, met de Engelse term, als psychical research.

Lange tijd zagen de gevestigde stromingen in de wetenschap op dit soort onderzoekingen neer. Maar toen werd in 1882 in Londen de Society for Psychical Research opgericht. Dit genootschap stelde zich ten doel „zonder vooroordeel of vooringenomenheid en in een wetenschappelijke geest die vermogens van de mens te onderzoeken, hetzij echt of verondersteld, die niet volgens algemeen aanvaarde hypothesen te verklaren schijnen te zijn”.

Het beeld dat men van parapsychologisch onderzoek heeft, is in recente tijd in aanzien gestegen omdat zich geleerden van naam met deze onderzoekingen bezighouden. Het is interessant dat op 18 mei 1985 de Universiteit van Edinburgh de aanstelling bekendmaakte van een Amerikaanse psycholoog, dr. Robert Morris, als hoogleraar in de parapsychologie. De Sunday Telegraph betitelde hem als professor van het onbekende. Hoewel het idee om de parapsychologie zo’n belangrijke plaats toe te kennen kritiek ontmoette, merkte het tijdschrift New Scientist op:

„Het is niet zo dat de parapsychologie een nieuwe studierichting is op Britse universiteiten. De Society for Psychical Research (SPR), Engelands voornaamste instelling op dit terrein, vierde enkele jaren geleden haar honderdjarig bestaan, en heeft altijd sterke banden met de academische wereld onderhouden. De eerste voorzitter van de SPR was Henry Sidgwick, hoogleraar in de zedenleer in Cambridge. Sindsdien zijn 28 van de ongeveer 50 voorzitters hoogleraren geweest en twee van hen Nobelprijswinnaars. Van de 44 Britse universiteiten houden 8 zich momenteel bezig met parapsychologisch onderzoek.”

Natuurlijk wordt de parapsychologie door de grote wetenschappelijke instellingen nog steeds niet formeel erkend als een wetenschap van gelijke status als de exacte wetenschappen. Velen beweren zelfs dat paranormale ervaringen helemaal niet bestaan.

Is het gewoon bedrog?

Het is waar, sommige ervaringen die het resultaat heten te zijn van occulte kracht, zijn gewoon bedrog. Een voorbeeld daarvan was dat van de vier jonge predikantsdochters en hun dienstmeisje. Eén meisje werd de kamer uit gezonden. De overigen bleven in het gezelschap van degenen die het experiment verrichtten. Men koos een voorwerp, een bepaalde speelkaart bijvoorbeeld, waarop het meisje weer de kamer mocht binnenkomen om door gedachtenoverdracht de gekozen kaart te identificeren. Gewoonlijk werd een correcte beschrijving gegeven. Toen de meisjes echter enkele jaren later door leden van de SPR werden getest, gaven twee van hen toe dat er sprake was van bedrog en dat zij elkaar zichtbare en hoorbare aanwijzingen gaven.

In recenter tijd beraamde de goochelaar James Randi een list om te bewijzen dat zelfs ervaren onderzoekers bedrogen kunnen worden. Hij zorgde ervoor dat twee jonge goochelaars in dienst kwamen bij dr. Peter Phillips, hoofd van de afdeling natuurkunde aan de Universiteit van Washington, die experimenten verrichtte op het gebied van paranormale verschijnselen. „Ik blijf erbij dat Mike Edwards [een van de jonge goochelaars] een sleutel in mijn hand verboog zonder deze ooit aan te raken”, schreef Phillips. Maar hij werd blijkbaar bedrogen, zoals hij later toegaf. De goochelaars zeggen dat hun buitengewone prestaties alle het resultaat waren van trucs, en niet van paranormale kracht.

Het is dus duidelijk dat er zich gevallen van bedrog hebben voorgedaan. Niettemin gaf voorzitter Arthur J. Ellison in 1982 in zijn rede tot de SPR de verzekering dat er „uitstekende bewijzen [bestaan] voor ervaringen die niet passen in de huidige wetenschappelijke modellen die een beschrijving bieden van onze normale ervaringen in dit universum”. Welke geheimzinnige kracht schuilt er achter deze ervaringen?

Is het de kracht van onze geest?

Sommigen geloven dat er in de menselijke geest verborgen krachten schuilen die opgeroepen kunnen worden voor het verrichten van buitengewone dingen. Maar bezit de geest de kracht om tafels te laten dansen, een wijzer van een Ouija-bord te bewegen, metalen voorwerpen te verbuigen of een kracht uit te zenden voor het verrichten van andere soortgelijke dingen?

In een artikel getiteld „The Secret Behind the Ouija Board Mystique” (Het geheim achter het mysterieuze Ouija-bord) schreef de goochelaar Henry Gordon: „Welnu, de onzichtbare kracht is er, maar daar is niets paranormaals aan.”

„In de psychologie wordt het automatisme genoemd”, aldus Gordon. „Automatisme is een motorische activiteit, een spierreactie, op gedachten uit het onderbewustzijn . . . Dit psychische proces is verantwoordelijk voor nog veel meer zogenaamd parapsychologische verschijnselen.”

Dit is wat gewoonlijk wordt beweerd. Er zijn bijvoorbeeld meesters in de vechtsporten die beschikken over een kracht die door hen ki wordt genoemd. „Leer uw ’ki’ of gedachten te kanaliseren door u te concentreren op het middelpunt [de onderbuik] en strek uw arm uit”, instrueert Black Belt, een tijdschrift over vechtsporten. „Stel u voor dat het water of de energie vanuit het middelpunt door uw arm en vinger uitstroomt.”

„Zolang iemand zijn ’ki’ blijft trainen,” zegt Black Belt, „zullen zijn leerlingen hem nooit overtreffen. De grondlegger van Aikido [een vechtsport], meester Morihei Oejesjiba, is meer dan tachtig jaar, maar vooralsnog kan niemand het tegen hem opnemen. Hij is in staat om twintig man tegelijk omver te werpen. Hij is steeds sterker geworden naarmate hij ouder werd. . . . Men moet ’ki’ aanvaarden als een toevoeging aan de vijf zintuigen.”

Maar is de menselijke geest werkelijk de bron van zulke buitengewone macht? Stelt ze personen in staat prestaties te leveren die wetenschappelijk niet kunnen worden verklaard?

Welnu, beschouw eens een geval van poltergeist-verschijnselen in de Londense voorstad Enfield, waarnaar onderzoek werd gedaan in opdracht van de SPR. Betreffende deze vorm van activiteit verklaart Brian Inglis, de schrijver van verscheidene boeken over paranormale verschijnselen: „Het mysterieuze geklop, het bewegen van meubels en het breken van dingen gaat vaak weken achtereen door; en dit stelt onderzoekers in staat om het pand tot op zekere hoogte om te bouwen tot een laboratorium waarbij zij een verscheidenheid aan geavanceerde registratieapparatuur gebruiken.”

In Enfield stond de persoon zeer bereidwillig tegenover een onderzoek. Maar volgens de twee onderzoekers was dat wat zich in de te onderzoeken verschijnselen manifesteerde, in het geheel niet tot medewerking bereid. „Het schiep er naar het scheen een boosaardig genoegen in om de pogingen van de waarnemers te dwarsbomen” schreef Inglis. „Bandrecorders bijvoorbeeld kregen last van storingen en mankementen, soms van een aard die de fabrikanten nog nooit eerder waren tegengekomen.”

Zulke experimenten doen sterk vermoeden dat er een kracht buiten de menselijke geest bij betrokken is. Als een dergelijke kracht uit de geest afkomstig was, waarom zou ze dan de pogingen tot onderzoek van waarnemers willen dwarsbomen en hun opnameapparatuur buiten werking stellen, terwijl de persoon juist heel behulpzaam was?

Toegegeven, de menselijke geest is een wonderbaarlijke schepping waarover nog veel kan worden geleerd. Maar hij kan geen mentale energie uitzenden om voorwerpen te slaan, op te heffen of te verplaatsen, en heeft evenmin het vermogen om dingen te weten zonder de hulp van de normale zintuigen.

Volgens wetenschappelijk onderzoek blijkt het verschijnsel van buitenzintuiglijke waarneming in haar verscheidenheid van vormen dus wel te bestaan, hoewel niet duidelijk is hoe het werkt. Voor geleerden blijft het een mysterie.

Bestaat er dan een oplossing voor het mysterie?

[Illustratie op blz. 6]

Kan de geest door middel van mentale energie een wijzer op een Ouija-bord verplaatsen?