Rampen — De speurtocht naar de oorzaken

„HET ergste jaar in de geschiedenis”, zette de Londense Times boven een artikel over de vliegtuigrampen van 1985. Een dodencijfer van ongeveer 2000 bevestigt dat het het ergste rampjaar in de annalen van de luchtvaart was.

De ergste brand die ooit in een Brits voetbalstadion heeft gewoed, bracht in mei 1985 een ramp teweeg in het Engelse stadje Bradford. Het vuur zette een houten tribune met 3000 toeschouwers in lichterlaaie — met als gevolg 55 doden en honderden gewonden.

Elders veroorzaakten natuurrampen vorig jaar enorme verliezen aan mensenlevens. De aardbeving van september in Mexico-Stad kostte meer dan 9000 mensen het leven. Enkele weken later werd in Colombia door een enorme modderverschuiving ten gevolge van de uitbarsting van de Nevado del Ruiz de stad Armero nagenoeg weggevaagd, waarbij meer dan 20.000 mensen omkwamen.

Doordringen tot de grondoorzaken

Als er een ramp heeft plaatsgevonden, brengt men een diepgaand onderzoek naar de oorzaak op gang, dat wel weken of maanden in beslag kan nemen. Was er sprake van nalatigheid, een fabricagefout of zelfs sabotage? Werd er tijdig en in voldoende mate gewaarschuwd? Wat waren de veiligheidsprocedures? Is er de hand mee gelicht?

Of de slachtoffers schadeloosstelling kunnen vorderen, is afhankelijk van de schuldvraag. De gaslekkage in een pesticidefabriek in Bhopal (India), beschreven als „het ergste industriële ongeluk in de geschiedenis”, had volgens officiële cijfers meer dan 1700 doden en zo’n 200.000 gewonden tot gevolg. De schadeclaims belopen naar verluidt een bedrag dat de totale waarde van de Indiase vestiging van het bedrijf al te boven gaat. Wanneer er zulke belangen op het spel staan, is het vaststellen van de oorzaak en de schuld een nauwgezette aangelegenheid.

Grote vliegtuigen hebben tegenwoordig twee vluchtrecorders, de zogeheten „zwarte dozen”, aan boord. Eén registreert van seconde tot seconde tientallen gegevens over het functioneren van het toestel. De andere is een spraakrecorder waarop alle gesprekken van de cockpitbemanning opgenomen zijn tot op het moment van het neerstorten. Deze zwarte dozen zijn zo essentieel voor het vaststellen van de oorzaak van vliegtuigongelukken dat er enorme krachtsinspanningen in het werk worden gesteld om ze terug te vinden.

Bij het zoeken naar aanwijzingen voor de oorzaak van een ongeluk zal men ook de overlevenden ondervragen. Een Japanse stewardess, die tijdens de rampvlucht geen dienst had, overleefde de ergste vliegramp met een enkel vliegtuig. Zij kon belangrijke details verschaffen over de vlucht van het straalvliegtuig en zo de deskundigen voorthelpen in hun pogingen de oorzaak vast te stellen van een tragedie die 520 levens had geëist.

Waardevolle lessen geleerd

Als de oorzaak eenmaal bekend is, richt men zijn aandacht op het voorkomen van soortgelijke rampen. De brand in het voetbalstadion in Bradford bleek te zijn veroorzaakt door afval onder de tribune, klaarblijkelijk in vlam geraakt door een sigaret of een brandende lucifer. Dit had tot gevolg dat er richtlijnen werden opgesteld ter verbetering van de veiligheid in sportaccommodaties.

Op het vliegveld van het Engelse Manchester brak tijdens de start aan boord van een lijnvliegtuig brand uit, waardoor 55 personen omkwamen. Dit leidde ertoe dat men de evacuatieprocedures kritisch ging bekijken. Ook werd de brandwerende bekleding die in de vliegtuigcabines gebruikt wordt, onder de loep genomen.

Zo worden uit een grondig onderzoek naar de oorzaak van rampen waardevolle lessen geleerd. Oorzaken als nalatigheid, slechte afwerking, ondeugdelijk ontwerp en dergelijke laten zien hoe belangrijk de ’menselijke factor’ is bij allerlei rampen.

Maar hoe staat het met natuurrampen? Wat onthult de speurtocht naar de oorzaken daarvan?

Natuurrampen voorspellen

Men heeft aanzienlijke successen geboekt bij het voorspellen van natuurrampen veroorzaakt door bijvoorbeeld orkanen. In het Caribisch gebied is „de waarschijnlijkheid van een tijdige waarschuwing” toegenomen tot „bijna 100%”, meldt één rapport, dat daaraan toevoegt: „De meeste voorspellingen maken het mogelijk om 24 uur van tevoren te zeggen wat de verwachte tijd van aankomst en de kracht van de storm zal zijn.”

Tijdig waarschuwen voor andere rampen blijkt veel moeilijker. Maar bij één gelegenheid slaagden de Chinezen erin een aardbeving te voorspellen. Waarnemingen van het bijzondere gedrag van dieren in de provincie Liau-ning maakten de autoriteiten attent op een ophanden zijnde catastrofe. Zij evacueerden de stad Haitsjeng. Niet lang daarna sloeg een aardbeving toe die 90 procent van de stad verwoestte. Doordat men gehoor had gegeven aan de waarschuwing, was het verlies aan levens minimaal.

Aardbevingsvoorspellingen zijn echter zelden nauwkeurig genoeg voor een evacuatiebevel. Een illustratie daarvan was het verschrikkelijke dodental, volgens officiële cijfers 242.000, bij de aardbeving van 1976 in Tangsjan (China). Geleerden kunnen vele gevarenzones aanwijzen, maar zij kunnen niet voorspellen wanneer een aardbeving precies zal toeslaan. Hoewel de aardbeving van 1985 in Mexico volgens één bericht „geen verrassing voor seismologen” was, richtte ze dus toch een enorme verwoesting aan.

Natuurrampen voorkomen

Deskundigen bieden weinig hoop op het voorkomen van zulke rampen. Het boek Natural Disasters: Acts of God or Acts of Man? zegt zelfs: „Mensen veranderen hun omgeving en maken die daardoor gevoeliger voor sommige rampen en zichzelf kwetsbaarder.”

Ter illustratie: In overbevolkte gebieden wordt de aarde vaak van alle begroeiing beroofd, waardoor overstromingen en droogte waarschijnlijker worden. Bovendien zijn er talloze voorbeelden van mensen die in gevarenzones wonen maar in gebreke blijven naar officiële waarschuwingen te handelen.

Kan er iets gedaan worden om de natuurkrachten die voor rampen verantwoordelijk zijn, te beteugelen? Ten aanzien van aardbevingen hebben geleerden bemerkt dat men door vloeistof in een diepe put te pompen een aantal lichte schokken in het gebied veroorzaakt. Op deze wijze hopen zij de spanning in de aardkorst te verminderen en de kans op een aardbeving tot een minimum te beperken. Maar tot dusver hebben zij weinig succes gehad. Het boek Disaster! concludeert: „Momenteel is er gewoon niet genoeg over de veiligheid van de procedure bekend . . . om het gebruik ervan in dichtbevolkte gebieden te rechtvaardigen.”

Andere pogingen om natuurrampen af te wenden is het al niet beter vergaan. Beschouw eens wat men heeft uitgeprobeerd op orkanen. Zo’n 25 jaar lang is men met vliegtuigen het oog van orkanen binnengevlogen om ze met chemicaliën te „bezaaien” en zo te trachten de kracht van de storm te laten afnemen. Toch brengen orkanen nog steeds dood en verderf.

Een bovennatuurlijke oorzaak?

Aangezien voorspellingen onzeker zijn en preventie niet werkelijk mogelijk is, geven velen de schuld aan bovennatuurlijke krachten. Het boek Disaster! zegt: „In een cultuur die heeft geprobeerd alles voorspelbaar te maken, is natuurgeweld het enige afwijkende, het enige zonderlinge dat niemand kan verklaren of voorkomen.”

Het is daarom niet vreemd dat velen natuurrampen toeschrijven aan God. Maar is dat juist? Zijn rampen werkelijk „daden van God”?

[Illustratieverantwoording op blz. 3]

Reuters⁄Bettmann Newsphotos