’Kunt u mij zeggen hoe laat het is?’

WANNEER iemand u die vraag stelt, kijkt u waarschijnlijk snel even op uw polshorloge, geeft achteloos antwoord en staat er verder niet bij stil. Maar een vraag naar de juiste tijd is niet altijd zo gemakkelijk te beantwoorden geweest.

Toegegeven, God schiep de twee grote hemellichten, zon en maan, om te „dienen tot tekenen en voor het vaststellen van tijdperken en dagen en jaren” (Genesis 1:14). Maar hij liet het aan de mens over om een manier te bedenken om de dagen in uren en minuten te verdelen. Heel vroeger deed de mens dit waarschijnlijk eerst door gade te slaan hoe de schaduwen van bomen en andere voorwerpen veranderden naarmate de zon langs de hemel trok. Door de beweging van deze schaduwen te bestuderen kwam hij op een eenvoudige methode om de tijd te schatten: de „schaduwklok”. Oorspronkelijk was dit eenvoudig een verticale stok of zuil die door de lengte van zijn schaduw de tijd aangaf.

Maar later ontwikkelde de mens verfijnder methoden van tijdmeting. De zonnewijzer werd uitgevonden, een hulpmiddel dat zelfs vóór de tijd van Christus al populair was. En nog eerder hadden de Egyptenaren al een manier uitgekiend om een lekkende emmer te gebruiken om de tijd te meten. Het was heel simpel. Terwijl het water uit de emmer druppelde, leidden zij uit de stand van het waterniveau de tijd af. Een eenvoudige tijdmeter, maar niet bepaald een die men gemakkelijk bij zich zal steken. De zandloper, omstreeks de 14de eeuw in Europa ontstaan, was een hele verbetering. Dat gold ook voor de lampklok waarmee men de tijd afmat aan de hoeveelheid olie die was opgebrand.

De echte doorbraak kwam echter met de ontwikkeling van de mechanische uurwerken, ergens in de 14de eeuw. De knappe uitvinder ervan is onbekend, hoewel deskundigen veronderstellen dat de eerste mechanische klokken in kloosters werden gebruikt. Zoals met zo veel grote uitvindingen was het fundamentele idee achter de eerste klokken de eenvoud zelf: Een gewicht aan een koord zakte onder invloed van de zwaartekracht geleidelijk omlaag. Terwijl dit gebeurde, dreef het touw een machinerie aan die periodiek een wekker deed horen. Het alarmsignaal herinnerde de sacristijn eraan de klok te luiden en daarmee de monniken te laten weten dat het tijd was om hun gebeden te zeggen!

Het was slechts een kwestie van tijd totdat de constructeurs erachter kwamen hoe zij kleinere klokken moesten maken. En rond 1500 bereikte een Duitse slotenmaker Peter Henlein een opmerkelijke doorbraak met de uitvinding van de veer. Voorbij waren de lastige koorden en klossen. De veer die de aandrijvende kracht voor de machinerie leverde, hoefde alleen maar periodiek gespannen of opgewonden te worden. Het eerste draagbare uurwerk was echter heus nog niet zo draagbaar. De Encyclopedia Americana zegt erover: Het was „zes inches [15 cm] hoog en volledig van ijzer”. De zakhorloges werden echter al gauw kleiner en nauwkeuriger. Ja, sommige van die vroege klokjes zijn echte kunstwerkjes!

Tegenwoordig dragen veel mensen een digitaal horloge. Volgens een heel ander principe werkend dan mechanische uurwerken gebruiken deze de trillingsfrequentie van een kwartskristal om de tijd te meten. Omdat ze goedkoop zijn en heel nauwkeurig lopen, vormen ze de nieuwste mode op het gebied van tijdsbepaling. Voor velen ontbreekt echter aan die digitale klokjes toch de charme en schoonheid van het ouderwetse, met de hand vervaardigde mechanische horloge met zijn geruststellende getik. Misschien in tegenspraak met wat algemeen gedacht wordt, heeft het mechanische horloge dus nog allerminst afgedaan! Maar kunstwerkjes? Wel, met de huidige massaproduktie zijn er maar weinig horloges die die naam verdienen. Niettemin is er nog steeds een handjevol van die ouderwetse vakmensen overgebleven die hard werken om de oude horlogemakerstraditie in stand te houden.

Neem bijvoorbeeld eens horlogemaker Van Hoesen in New York. Hij is een van de weinigen die een precisiehorloge met al zijn onderdelen zelf kan vervaardigen. Van is in 1902 geboren en heeft nog de tijd meegemaakt dat horloges met liefde gemaakt werden — en geen in massa geproduceerde elektronische apparaatjes waren. Hij kan er zonder twijfel veel toe bijdragen onze waardering voor het uitstervende beroep van horlogemaker te verdiepen. Wij brengen hem dan ook een bezoekje:

Van horloges leren houden

„Hoe bent u horlogemaker geworden?” vragen wij onmiddellijk.

„Mijn vader was een horlogemaker”, zegt Van, „en ik heb veel van hem geleerd. Kort na mijn geboorte kreeg mijn vader een baan bij de spoorwegen. De juiste tijdsbepaling was en is heel belangrijk voor de veiligheid van het treinverkeer. Destijds moesten machinisten, conducteurs en remmers vóór iedere rit even in het kantoor komen. Zij moesten dan hun horloges gelijkzetten met de officiële klok in het kantoor en een formulier tekenen dat zij dat gedaan hadden. U kunt dus wel begrijpen waarom mijn vaders werk zo belangrijk was.”

„Was u van plan in zijn voetstappen te treden?”

„Nee, mijn idee was om musicus te worden. Mijn vader zei echter: ’We kunnen het werk in de werkplaats gewoon niet aan. We hebben hulp nodig.’ En al gauw was ik hem aan het helpen. Hij haalde horloges uit elkaar, repareerde ze, maakte ze schoon — hij was een fanaat als het op schoonmaken van horloges aankwam — en dan gaf hij alle onderdelen aan mij. Het kostte me gewoonlijk een halve dag om alles weer in elkaar te zetten. Ik heb op die manier veel over horloges geleerd.”

„Hoe wist u dat een horloge goed liep?”

„Wel, er waren in die dagen geen radio’s, maar mijn vader maakte een klok die als standaard diende bij het beoordelen van de horloges die wij repareerden. Hij zei dat die klok op zijn ergst drie seconden per maand afweek. Wij konden dat controleren door naar het telegraafkantoor te gaan. Om twaalf uur ’s middags werd het telegraafverkeer onderbroken voor een officieel tijdsignaal.”

„Wanneer hebt u uw eerste horloge gemaakt?”

„In 1919 werkte ik met mijn vader en repareerden wij horloges van spoorwegmensen in Memphis. En daar begon ik ook enkele jaren later aan het maken van mijn eerste horloge — een zakhorloge dat ik zelf ontworpen had. Nadat ik het noodzakelijke gereedschap had bijeengebracht, vervaardigde ik elk onderdeel. Ik maakte tandwieltjes. Ik kon zelf schroefdraad trekken. Ik sleep en polijstte saffieren en robijnen en bracht ze op hun plaats aan. Het werkstuk was bijna voltooid toen ik schreef naar een man die een artikel had geschreven over de beroemde horlogemaker Breguet. Toen hij hoorde dat ik ook een horloge van eigen ontwerp aan het maken was, besloot hij helemaal uit New York te komen om het zelf te zien. Hij stond werkelijk versteld! Hij zei dat hij kon zien dat dit het werk was van een man die wist wat hij deed. Zijn enthousiasme deed me veel goed.

Mijn nieuwe vriend vertelde links en rechts over mijn horloge. Het gevolg was dat er een aantal kranteartikelen over mij werden geschreven, en de opdrachten begonnen binnen te stromen. Bovendien gaf mijn vriend mij toegang tot zijn collectie van ongeveer 3000 beroemde horloges, waarvan sommige zelfs uit de 17de eeuw dateerden! Toen ik sommige ervan weer aan het lopen kreeg, verbaasde ik mij over hun precisie en nauwkeurigheid en het schitterende vakmanschap.

Mettertijd kwam ik naar New York, waar de meeste van mijn opdrachtgevers zaten. Verscheidene firma’s op het gebied van nautische instrumenten vroegen naar mijn werk. En hoewel ik nu al even voorbij de tachtig ben, werk ik nog steeds voor een heel goede firma en doe ik wat werk voor particuliere klanten.”

Wat ervoor nodig is om een horlogemaker te zijn

Het valt gemakkelijk te begrijpen waarom mannen als Van een beetje tot een uitstervend ras gaan behoren. Neem nu de precisie en integriteit van zijn werk:

„Mijn horlogewerkplaats”, vervolgt hij „is werkelijk een machinewerkplaats in miniatuur. Ik doe draaiwerk, ik frees, zaag, boor, en nog meer. Ik werk soms met een precisie van minder dan een tiende procent van een millimeter! Waarom zo’n precisie? Bedenk dat zo’n taatsje, dat tapje aan het ondereind van een asje, perfect bolvormig, gericht en uitgebalanceerd moet zijn wil het horloge goed lopen. De horlogemaker moet daarom heel nauwkeurig en geduldig zijn — zelfs artistiek. En er is integriteit voor nodig. Ik weet nog dat mijn vader tot mij zei: ’Waarschijnlijk zie je hier de laatste eerlijke horlogemaker voor je.’ Met die overdrijving bedoelde hij dat zo vele horlogemakers het niet zo nauw nemen en hun werk niet goed doen!”

Het is duidelijk dat ook Van niet iemand is die het niet zo nauw neemt. En hoewel hij stellig niet de laatste eerlijke horlogemaker is, vormt hij een herinnering aan een voorbij tijdperk waarin schoonheid en kwaliteit zwaarder wogen dan de winsten van massaproduktie. Want hoewel de moderne digitale klokjes het voortschrijden van de technologie mogen vertegenwoordigen, zou Van met u in discussie willen gaan over de vraag of ze ook de „integriteit” hebben van de horloges die vroeger werden gemaakt.

Desalniettemin, of u nu een goedkoop digitaal horloge draagt of een duur met de hand gemaakt precisiehorloge, u bent waarschijnlijk blij dat u geen zandlopers of lekkende emmers hoeft mee te sjouwen. Eeuwen van werk en vakmanschap hebben ervoor gezorgd dat louter een snelle blik naar de pols voldoende is om de vraag te beantwoorden: ’Kunt u mij zeggen hoe laat het is?’

[Illustratie op blz. 26]

Een horloge gemaakt door Van Hoesen

[Illustratie op blz. 27]

Van Hoesen in zijn werkplaats