De hardnekkige plaag — De schaduwzijde van de seksuele revolutie

SOMMIGEN geven Columbus de schuld. Als dat juist is, hebben zijn zeelui misschien meer uit de Nieuwe Wereld meegebracht dan gouden sieraden en sterke verhalen. Dan kan het zijn dat de verwekkers van een plaag als verstekelingen in hun lichaam mee teruggereisd zijn.

Maar niet alle onderzoekers onderschrijven deze theorie. Sommigen beweren zelfs dat de plaag praktisch „zo oud als de mensheid” is. Zij zeggen dat er in Egyptische mummies al sporen van gevonden zijn. Geschriften uit de oudheid schijnen reeds een aanschouwelijke beschrijving te geven van de symptomen. Bovendien, zo vragen zij, hoe zou zo’n handjevol zeelieden zoveel anderen hebben kunnen besmetten?

De oorsprong van de plaag is dus nog een onderwerp van wetenschappelijke discussie en zal misschien wel altijd een raadsel blijven. Maar één ding staat vast: Tegen het eind van de vijftiende eeuw (kort na de terugkeer van Columbus) stak in Europa plotseling een plaag de kop op die als een bosbrand om zich heen greep. Duizenden — misschien wel miljoenen — stierven. In de resulterende paniek werden slachtoffers van de plaag verbannen, in quarantaine gehouden, opgehangen en zelfs verdronken.

Het is dan ook niet zo verbazingwekkend dat de geteisterde naties elkaar om het hardst beschuldigden. De schrijver Louis Lasagna zegt: „De Engelsen en de Turken noemden het de Franse ziekte, de Perzen gaven de Turken de schuld, de Vlamingen en Hollanders spraken van de Spaanse pokken, de Fransen noemden het de Italiaanse of Napolitaanse ziekte, de Italianen gaven nu eens de Spanjaarden en dan weer de Fransen de schuld, de Portugezen spraken over de Castiliaanse kwaal . . . de Russen waren van mening dat het een aandoening van Poolse herkomst was, en de Polen wezen de Duitsers als de schuldigen aan.” Maximiliaan I, keizer van het Heilige Roomse Rijk, ontwikkelde echter een meer verheven theorie. In zijn edict van 1495 verklaarde hij de ziekte tot straf wegens godslastering.

Nauwelijks 35 jaar later schreef de arts en dichter Fracastoro een verhaal over een herder die aan deze ziekte leed. Het gedicht zelf is misschien al lang vergeten, maar niet de huiveringwekkende naam van zijn herder, die voortleeft in de ziekte die naar hem is genoemd — Syphilus.

Onuitroeibaar

Men zou toch denken dat verwoestende, dodelijke en verminkende plagen in onze tijd van computerscans en laserchirurgie al evenzeer tot het verleden zouden behoren als de dinosaurussen. Toch is syfilis, samen met een hele reeks andere verwoestende ziekten, evenmin uit ons twintigste-eeuwse leven weg te denken als de luchtvervuiling. Vroeger noemden de artsen deze hedendaagse plaag een venerische ziekte, naar Venus, de liefdesgodin uit de Romeinse oudheid. Maar er is een nieuwe term in zwang geraakt, die de nadruk legt op het overdragen in plaats van op het krijgen van de ziekte: SOA, ofte wel „seksueel overdraagbare aandoening”.a „SOA” is dus een verzamelnaam voor een hele reeks van ongeveer twintig luguber klinkende ziekten — van de herpes uit de krantekoppen tot de onbekende shigellose. (Zie kader.) De Wereldgezondheidsorganisatie zegt dat SOA’s een „wereldwijde epidemie” zijn.

Men gaat zich dan ook opnieuw bezinnen op de veelgeprezen „seksuele revolutie”. Velen die zich aanvankelijk hebben laten verblinden door de schone schijn en de verleidelijkheid ervan, beginnen nu de schaduwzijde te ontdekken: vervreemding, pijn en menselijke ellende.

„Een tijd van ’seksuele anarchie’”

„Er komt op het ogenblik in de Verenigde Staten een tijdperk van diepgaande veranderingen in de seksuele moraal op gang. Men heeft al de vrees geuit dat de natie wellicht aankoerst op een periode van ’seksuele anarchie’.” Aldus U.S. News & World Report in 1966. Maar wat de lezers toen nog schokte, ontlokt hun nu nauwelijks meer dan een geeuw.

Wat was de oorzaak van deze verandering? Verscheidene factoren deden zich in de jaren ’60 gelijktijdig gelden. Doordat de anticonceptiepil beschikbaar kwam, leek het een eenvoudige zaak te worden seksuele omgang te hebben zonder gevolgen. Ook de vrijere abortuswetten die in sommige landen van kracht werden, droegen ertoe bij. Door jarenlange economische, maatschappelijke en zelfs politieke strijd kwamen de mensen ertoe langgekoesterde waarden in twijfel te trekken. En in de voorhoede liepen de apostelen van de „nieuwe moraal” — artsen, politici, filosofen, schrijvers en zelfs geestelijken, die verkondigden dat de „oude” terughoudendheid en zelfbeheersing op seksueel gebied onderdrukkend en schadelijk waren.

De resultaten? Men heeft het wel een „dramatische verschuiving ten gunste van een vrije moraal” genoemd. Mensen gingen zich erop toeleggen de seksuele vrijheid uit de eerste hand te ervaren. „Ik verheugde mij op een nieuw tijdperk van seksuele vrijheid”, herinnert de schrijfster Celia Haddon zich. „Ik was ervan overtuigd dat de seksuele betrekkingen van mannen en vrouwen in de nabije toekomst eerlijker, bevredigender en aangenamer zouden worden.”

Velen vinden echter weinig bevrediging in terloopse seksuele contacten. Onrealistisch hoge verwachtingen brengen alleen maar nieuwe spanningen en frustraties voort. En nu verschijnen er breed uitgemeten berichten dat geslachtsziekten zich in de gehele wereld met epidemische snelheid verbreiden. Voor de ’seksueel actieven’ lijkt de kans om iets op te lopen opeens niet meer ver weg, maar angstaanjagend reëel. Het is dan ook geen wonder dat zelfs enige felle voorstanders van de ’vrije liefde’ bang beginnen te worden!

En degenen die nog niet bang zijn, hebben misschien alle reden om wèl bang te worden.

De dodelijke ziekten

Aan syfilis sterven niet meer zoals in de tijd van Columbus miljoenen mensen, maar het is nog steeds een gevaarlijke ziekte. De medische wetenschap zegt dat de spiraalvormige syfilisbacterie (Treponema pallidum) vrijkomt uit open zweren of eczeemplekken op de geslachtsdelen van een slachtoffer. Besmetting vindt plaats tijdens geslachtsverkeer. Wanneer T. pallidum eenmaal zijn nieuwe slachtoffer is binnengedrongen, zoekt hij zijn weg naar de bloedstroom en het lymfvatenstelsel en als hem geen halt wordt toegeroepen, infecteert hij het hele lichaam. Maar de syfilisbacterie is verraderlijk traag. Het duurt 10 tot 90 dagen voordat het slachtoffer de kenmerkende zweer opmerkt op de plaats waar de bacterie is binnengedrongen — gewoonlijk de geslachtsdelen. Indien er niet tegen de indringer wordt opgetreden, kan hij onherstelbare schade toebrengen aan de vitale organen, zodat zelfs de dood het gevolg kan zijn.

Aan de tweede-eeuwse arts Galenus dankt men de benaming van de eeuwenoude partner van syfilis — gonorroe. Het kenmerkende symptoom van deze ziekte is een brandende pijn tijdens het urineren. Maar het Amerikaanse Departement van Gezondheid zegt: „Bij vrouwen . . . kunnen de symptomen zo zwak zijn dat de patiënte geen argwaan krijgt en ook geen aanleiding ziet om medische hulp in te roepen.” En bij mannen verdwijnen de symptomen gewoonlijk binnen enkele maanden. Niettemin, zo zeggen de artsen, kan gonorroe dan altijd nog in de bloedstroom terechtkomen en vitale organen infecteren, en vooral vrouwen zijn vatbaar voor door gonorroe veroorzaakte complicaties. De Journal of the American Medical Association zegt: „De ernstigste van deze complicaties is een ontstekingsziekte in het bekken (PID) . . . In de Verenigde Staten worden jaarlijks bijna een miljoen vrouwen wegens PID behandeld.” Met welk resultaat? „Onvrijwillige onvruchtbaarheid, buitenbaarmoederlijke zwangerschappen, en chronische pijn in het bekken.”

Het is echter interessant dat misschien wel het grootste aantal gevallen van PID wordt veroorzaakt door een ziekte waarvan de meesten zelfs nog nooit gehoord hebben — chlamydia. Het CDC (het Amerikaanse centrum voor ziektebestrijding in Atlanta) zegt: „Op het ogenblik zijn de meeste gevallen van geslachtsziekte in de VS de door Chlamydia trachomatis veroorzaakte infecties.” In dezelfde trant berichtte The Age dat het toenemen van chlamydia-infecties een „verraderlijk gevaar” voor Australiërs vormt. De symptomen van chlamydia vertonen zoveel overeenkomst met die van gonorroe dat zelfs artsen erdoor misleid worden.

„Helaas”, zegt Dr. Yehudi M. Felman, „beschouwen veel artsen chlamydia nog steeds als een ziekte van weinig betekenis” (Medical World News). Maar voor de naar schatting twee en een half tot drie miljoen slachtoffers van chlamydia-infecties alleen al in de VS is deze ziekte beslist niet „van weinig betekenis”. Ook is ze niet „van weinig betekenis” voor de uit besmette moeders geboren baby’s, die dikwijls door longontsteking of zelfs blindheid getroffen worden.

Syfilis en gonorroe hebben als geslachtsziekten het rijk dus niet meer alleen. In Groot-Brittannië bestaat 84 procent van de SOA-gevallen die behandeld moeten worden uit andere ziekten dan syfilis en gonorroe (met inbegrip van enige minder bekende als chancroid en granuloma inguinale). Maar laten wij allereerst de vraag eens beschouwen waarom deze plaag eigenlijk in de wereld blijft.

„Van het toneel verdwenen”

„Als gevolg van de therapie met antibiotica”, verklaarde Dr. John F. Mahoney in 1949, „is gonorroe als belangrijke factor in het klinisch en gezondheidsgebeuren nagenoeg van het toneel verdwenen.” Deze woorden zijn typerend voor het vertrouwen dat de medische wetenschap — en het publiek in het algemeen — in de nieuwe wondermiddelen zoals penicilline stelden. Ervan overtuigd dat de wetenschap de SOA een dodelijke slag had toegebracht, vonden veel artsen het niet meer interessant er studie van te maken. In Midden- en West-Afrika leken VN-projecten om syfilis en andere verwante aandoeningen uit te roeien zo doeltreffend, dat de ambtenaren zelfs hun controlemaatregelen verzachtten.

Zo werd dus vrijwel iedereen overrompeld door de snelle veranderingen van de jaren ’60. Tussen ’1965 en 1975 is het aantal geregistreerde gevallen van gonorroe in de Verenigde Staten verdrievoudigd’ (CDC). Het toegenomen toerisme, bevorderd door het moderne luchtverkeer, hielp ziekten van het ene land naar het andere land over te brengen. Er broeide dus een wereldomvattende epidemie van SOA’s maar, zoals Theodor Rosebury in Microbes and Morals schreef: „Men kwam tot de ontstellende ontdekking dat jonge artsen en medische studenten vrijwel niets van [SOA’s] af wisten.”

Hoewel de artsen beweren dat er voor de meeste geslachtsziekten doeltreffende remedies bestaan, hebben zij er de handen aan vol gehad de epidemische groei van SOA’s bij te benen.b Mensen lopen de ziekten eenvoudig sneller op dan de artsen ze kunnen genezen.

Hoewel de mensheid al vele jaren gekweld wordt door een aantal seksueel overdraagbare aandoeningen, zijn er twee in het bijzonder die de laatste tijd veel publiciteit krijgen. Dat zijn herpes en AIDS. Wat deze inhouden, zal in het volgende artikel worden beschouwd.

[Voetnoten]

[Inzet op blz. 6]

„Men kwam tot de ontstellende ontdekking dat jonge artsen en medische studenten vrijwel niets van [SOA’s] af wisten”

[Tabel op blz. 4]

Gedeeltelijke lijst van seksueel overdraagbare aandoeningen

Syfilis Chlamydia trachomatis

Gonorroe Ureaplasma

Hepatitis B urealyticum

Herpes genitalis Condylomen

Chancroid (weke sjanker) Schurft

Platluis (schaamluis) Granuloma inguinale

Lymfogranuloma Trichomoniasis

venereum AIDS

Bron: CDC

[Illustraties op blz. 5]

De snelle veranderingen van de jaren ’60 leidden tot de zogeheten seksuele revolutie en een verslappen van de morele normen