De Reformatie — Is de breuk te helen?
HET Duitsland van Maarten Luther is in politiek opzicht verdeeld. Maar de Duitse Democratische Republiek en de Bondsrepubliek Duitsland zijn in minstens één aangelegenheid verenigd geweest — de viering van 1983, het 500ste geboortejaar van Luther, als „het Lutherjaar”. Opnieuw dient zich de vraag aan: Kan de breuk tussen lutheranen en katholieken ooit echt geheeld worden?
Heel in het begin van de protestantse Reformatie waren de volgelingen van Maarten Luther in een poging een breuk te voorkomen met vertegenwoordigers van de Katholieke Kerk samengekomen. Het was niet hun gedachte om bijeen te komen. Keizer Karel V drong op deze bijeenkomst aan. Hij maakte zich zorgen over de Turken en wilde dat zijn rijk in godsdienstig opzicht verenigd was. Zo kwamen dus protestanten en katholieken in 1530 in Augsburg (Duitsland) samen.
Tijdens de besprekingen in Augsburg legden de protestanten een lijvig document voor waarin hun leerstellingen werden uiteengezet op een manier die ten doel had de katholieken geen aanstoot te geven. Deze verklaring staat bekend als de Augsburgse Confessie en is tot op heden van belang voor de lutherse leer. De Confessie legde de nadruk op gemeenschappelijke geloofspunten van lutheranen en katholieken, zoals de leerstelling van de Drieëenheid, terwijl de meeste protestantse klachten over de misstanden in de katholieke hiërarchie waren weggelaten. De protestanten brachten naar voren dat zij slechts om enkele hervormingen vroegen, zoals toestemming voor priesters om te trouwen en voor het volk om tijdens het Avondmaal niet alleen het brood maar ook de wijn te ontvangen.
Niettegenstaande dat verwierpen de katholieke keizer en zijn adviseurs de Augsburgse Confessie, en de vergadering eindigde als een mislukking.
Tijd voor een verandering?
In 1980 vond er tijdens de vieringen van de 450ste gedenkdag van de Augsburgse Confessie nog een ontmoeting op Duitse bodem plaats tussen lutheranen en katholieken. Het was een ontmoeting tussen de paus, die de Bondsrepubliek bezocht, en zeven functionarissen van de Lutherse Kerk. Vóór de ontmoeting hadden zowel lutherse als katholieke onderhandelaars een gezamenlijke verklaring afgelegd waarin werd gezegd dat de Augsburgse Confessie „in grote trekken . . . kan worden beschouwd als een uitdrukking van gemeenschappelijk geloof”. Zou het ten slotte toch mogelijk zijn 450 jaar van godsdienstige verdeeldheid te overbruggen?
Bij zijn ontmoeting met de lutherse functionarissen klonken de woorden van de paus aanmoedigend. Hij zei: „Het overdenken van de Confessio Augustana [de Latijnse uitdrukking voor de Augsburgse Confessie] heeft ons . . . opnieuw bewust gemaakt van de geloofsovertuigingen en belijdenissen die wij gemeen hebben.” De paus ging echter niet zo ver dat hij de Confessie aanvaardde. In plaats daarvan werd er een gezamenlijke commissie gevormd die het onderzoek naar de mogelijkheden van een hereniging zou moeten voortzetten. Voorstanders van de oecumene ervoeren de bijeenkomst als een teleurstelling.
„Het 450ste herdenkingsjaar bracht niet de erkenning van de Augsburgse Confessie door Rome waarop sommigen hadden gehoopt”, erkende een jezuïtische geleerde. „Het proefballonnetje kwam niet echt van de grond.”
Zelfs het bezoek van paus Johannes Paulus II vorig jaar december aan een lutherse kerk in Rome, een gebeurtenis zonder precedent, vormde geen aankondiging van verzoening in de nabije toekomst. In zijn preek zei de paus: „Wij verlangen naar eenheid, en wij spannen ons in ten behoeve van deze eenheid zonder ons te laten ontmoedigen door de moeilijkheden die zich onderweg kunnen opstapelen.”
Op een van de moeilijkheden werd gezinspeeld door de predikant van de lutherse kerk, Dr. Meyer, die naar verluidt bij verscheidene gelegenheden heeft gezegd dat het bezoek van de paus in geen enkel opzicht een erkenning van de pauselijke autoriteit inhield.
Eenheid tot welke prijs?
Misschien bent u, net als vele anderen, niet gelukkig met de verdeeldheid onder mensen die beweren christenen te zijn. Zelfs al bent u geen lutheraan of katholiek, dan vindt u het wellicht toch teleurstellend dat de twee kerken niet in staat waren hun verschillen terzijde te stellen. Moedigt de bijbel christenen niet aan ’in overeenstemming met elkaar te spreken’ en ’nauw verenigd te zijn in dezelfde geest en in dezelfde gedachtengang’? — 1 Korinthiërs 1:10.
Dit brengt ons op een bijzonder belangrijke vraag: Op welke basis zouden christenen verenigd moeten zijn? Katholieken beweren dat eenheid zou moeten voortkomen uit het aanvaarden van de uitspraken van de kerkelijke hiërarchie. Vele protestantse denominaties verkondigen deze zelfde stelling, alleen stellen zij dan hun eigen geloofsovertuigingen, zoals de Augsburgse Confessie, voor de katholieke geloofsbelijdenissen in de plaats en hun eigen hiërarchie voor de katholieke.
Het is weliswaar mogelijk een eenheid op te leggen die gebaseerd is op de uitspraken van mensen, maar als deze onvolmaakte mensen het nu eens bij het verkeerde eind hebben op het gebied van fundamentele, uitermate belangrijke christelijke leerstellingen? Wat voor nut heeft een dergelijke eenheid? Behaagt het God? Hoe zou dat kunnen als, naar Jezus aantoonde, God aanbeden wil worden ’met geest en waarheid’? (Johannes 4:23, 24) Hoewel de Farizeeën in de eerste eeuw verenigd waren in hun geloofsovertuigingen, zei Jezus dat hun aanbidding tevergeefs was „omdat zij mensengeboden als leerstellingen onderwijzen”. — Matthéüs 15:9.
Ja, alle christenen dienen één te zijn in hun geloofsovertuigingen, maar wat zij geloven dient ook waar te zijn. Het verlies van de waarheid is een té hoge prijs voor het bereiken van eenheid onder verschillende kerken. Waar kan de waarheid worden gevonden? Niet in de geloofsbelijdenissen van religieuze organisaties maar in Gods Woord, zoals Jezus in gebed tot zijn Vader bevestigde: „Uw woord is waarheid” (Johannes 17:17). De apostel Paulus zei het als volgt: „De gehele Schrift is door God geïnspireerd en nuttig om te onderwijzen, terecht te wijzen, dingen recht te zetten” (2 Timótheüs 3:16). Voor christenen kan de maatstaf voor religieuze waarheid slechts Gods Woord de bijbel zijn.
De waarheid en de Augsburgse Confessie
In hoeverre kan de Augsburgse Confessie een vergelijking met de bijbel doorstaan? Kan ze als een basis voor christelijke eenheid dienen? Laten wij eens zien.
In verband met de leerstelling van de Drieëenheid beweert de Augsburgse Confessie dat de Vader, de Zoon, en de Heilige Geest „drie Personen, van hetzelfde wezen en van dezelfde macht” zijn. Toch vermeldt de bijbel duidelijk Jezus’ belijdenis dat ’de Vader groter is dan ik’ (Johannes 14:28). Ook zei Jezus dat ’de Zoon geen enkel ding uit zichzelf kan doen, maar alleen wat hij de Vader ziet doen’, waardoor hij zijn onderworpenheid aan zijn hemelse Vader, Jehovah God, aantoonde. — Johannes 5:19.
De Augsburgse Confessie beveelt de kinderdoop aan, terwijl de bijbel laat zien dat alleen personen die oud genoeg zijn om discipelen te worden, gedoopt dienen te worden. — Matthéüs 28:19; Romeinen 10:13, 14.
De Augsburgse Confessie staat christenen toe oorlog te voeren als het „rechtvaardige oorlogen” betreft. Jezus zei: „Mijn koninkrijk is geen deel van deze wereld. Indien mijn koninkrijk een deel van deze wereld was, zouden mijn dienaars hebben gestreden, opdat ik niet aan de joden overgeleverd zou worden” (Johannes 18:36). Hij waarschuwde dat degenen ’die naar het zwaard grijpen, door het zwaard zullen vergaan’. — Matthéüs 26:52.
De Augsburgse Confessie aanvaardt de niet-bijbelse leerstelling van het hellevuur en verklaart dat „goddeloze mensen en de demonen” veroordeeld zullen worden „om zonder ophouden gefolterd te worden”. De bijbel zegt echter dat ’het loon dat de zonde betaalt, de dood is’, geen foltering (Romeinen 6:23). De bijbel maakt zelfs duidelijk dat dode personen niet gefolterd kunnen worden, omdat ’zij zich van helemaal niets bewust zijn’. — Prediker 9:5.
Feitelijk aanvaardt de Augsburgse Confessie in de meeste leerstellige aangelegenheden de geloofsovertuigingen van de middeleeuwse Rooms-Katholieke Kerk. Toch zullen tegenwoordig heel wat geleerden, zowel katholieke als protestantse, toegeven dat dergelijke geloofsovertuigingen niet in de bijbel worden aangetroffen. Voor 16de-eeuwse katholieken zou een dergelijk standpunt de Confessie wellicht verteerbaarder hebben gemaakt, maar voor onze tijd vormt ze een onbetrouwbaar fundament voor christelijke eenheid.
Kan de kloof van de Reformatie worden overbrugd? Wat belangrijker is: Moet ze worden overbrugd? Indien zowel katholieken als protestanten ermee voortgaan vast te houden aan onbijbelse leerstellingen, is met een wegpraten van de verschillen tussen de twee groepen geen enkel nuttig doel gediend. De werkelijke kloof gaapt nu tussen al deze sektarische leden van de christenheid en Gods Woord, de bijbel. Deze kloof kan niet worden overbrugd, daar de twee in een onverzoenlijke tegenstelling tot elkaar staan. Daarom zegt Openbaring 18:4 tot alle lezers van de bijbel „Gaat uit van haar, mijn volk”.